Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập trước chúng ta đã theo chân một học giả Đông Ấn lên cao nguyên Tây Tạng, và có nhắc tới mật tông như một phần tự nhiên trong đời sống các đại tu viện thời ấy. Hôm nay chúng ta dừng lại để hỏi thẳng: tantra Phật giáo là gì, và nó xuất hiện trong hoàn cảnh nào?

Xin nói trước một điều. Đây là chủ đề bị hiểu sai nhiều nhất trong toàn bộ lịch sử Phật giáo Ấn Độ. Và phần lớn cách hiểu sai ấy không đến từ Ấn Độ, mà đến từ thế kỷ XIX ở châu Âu.

Khi các học giả thời thuộc địa gặp các bản văn này, họ đã có sẵn trong đầu một câu chuyện: một tôn giáo khởi đầu thanh khiết, lý tính, rồi dần dần sa vào nghi lễ và ma thuật. Tantra được xếp gọn vào ô “sa đọa” ấy. Giới nghiên cứu ngày nay hầu như không còn giữ khung phán xét đó nữa, nhưng nó vẫn còn sống rất khỏe trong sách phổ thông.

PHẦN 1 Ba từ khóa: mantra, maṇḍala, sādhana

Vậy chúng ta thử tiếp cận lại từ đầu, bằng ba từ khóa. Từ thứ nhất là mantra — chuỗi âm thanh được trì tụng. Xin lưu ý: âm thanh có chức năng nghi lễ không phải là phát minh của tantra. Ngay trong các bản kinh sớm đã có những đoạn văn mang tính hộ trì, tụng để bảo vệ, để an tâm, để ổn định cộng đồng tu. Cái mới của tantra không phải là dùng âm thanh, mà là hệ thống hóa nó thành một kỹ thuật thiền quán có cấu trúc.

Từ thứ hai là maṇḍala — sơ đồ vũ trụ có cấu trúc đồng tâm. Hãy hình dung một mặt bằng có trung tâm và các vòng bao quanh, mỗi vị trí ứng với một phẩm tính, một phương hướng, một tầng ý nghĩa. Người tu không chỉ nhìn maṇḍala. Người tu quán tưởng mình bước vào trong đó. Đây là điểm then chốt: tantra chuyển trọng tâm từ “suy nghĩ về giáo pháp” sang “diễn lại giáo pháp bằng toàn bộ thân, ngữ và tâm”.

Tantra chuyển trọng tâm từ “suy nghĩ về giáo pháp” sang “diễn lại giáo pháp bằng toàn bộ thân, ngữ và tâm”.

Từ thứ ba là sādhana — pháp tu có trình tự, ghi rõ từng bước quán tưởng và trì tụng. Nếu lam rim ở tập trước là mục lục của con đường, thì sādhana là kịch bản chi tiết của một buổi thực hành. Và vì là kịch bản, nó cần đạo diễn.

Người đó là vajrācārya — kim cang a-xà-lê, vị thầy chủ trì. Việc bước vào một pháp tu đòi hỏi abhiṣeka — quán đảnh, tức nghi lễ truyền pháp. Ở đây tôi sẽ không mô tả chi tiết nghi lễ, vì đó là việc của truyền thừa chứ không phải của một podcast lịch sử.

Nhưng chức năng lịch sử của nó thì rất đáng nói: quán đảnh tạo ra một ranh giới. Có người ở trong, có người ở ngoài. Và một truyền thống có ranh giới thì cần thầy, cần dòng truyền, cần quan hệ cá nhân bền chặt giữa thầy và trò. Điều này sẽ trở nên quan trọng khi chúng ta bàn tới chuyện suy giảm ở các tập sau.

PHẦN 2 Vì sao nảy nở đúng ở thời trung đại?

Bây giờ đến câu hỏi hoàn cảnh. Vì sao lớp nghi lễ này nảy nở mạnh đúng ở giai đoạn trung đại? Giới nghiên cứu đưa ra vài tuyến giải thích, và chúng không loại trừ nhau.

Tuyến thứ nhất là bối cảnh chính trị. Ấn Độ trung đại là thời của nhiều vương quốc khu vực, mỗi vương quốc cần nghi lễ để chính danh hóa quyền lực. Một maṇḍala có trung tâm và các vòng chư vị bao quanh, xét về hình thức, rất giống sơ đồ một triều đình có vua ở giữa và các chư hầu vây quanh.

Tuyến thứ hai là cạnh tranh và trao đổi tôn giáo. Cùng thời kỳ ấy, các truyền thống Śaiva cũng phát triển hệ thống tantra riêng rất mạnh. Hai bên chia sẻ nhiều yếu tố hình thức: cấu trúc nghi lễ, từ vựng, kiểu hình tượng. Ai vay của ai, và vay tới mức nào, là một trong những tranh luận gay gắt nhất của ngành hiện nay. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất, và tôi nghĩ sẽ còn lâu mới thống nhất.

Tuyến thứ ba là siddha — bậc thành tựu. Đây là một hình mẫu khác hẳn vị tăng trong đại tu viện: thường sống ngoài khuôn khổ định chế, hành xử khác thường, đôi khi cố ý phá vỡ chuẩn mực xã hội. Các tập truyện về siddha, phần lớn còn lại qua bản dịch Tây Tạng, kể về những người làm nghề thấp kém, những người bị xã hội coi thường, mà lại chứng ngộ. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất đây là nhân vật lịch sử có thật, hình mẫu văn học, hay hai lớp chồng lên nhau. Tôi nghiêng về khả năng thứ ba, và tôi ngờ rằng đó cũng là cách các truyện ấy muốn được đọc.

PHẦN 3 Ngôn ngữ vi phạm chuẩn mực: ba cách đọc

Còn một điểm phải nói rõ, vì nếu né thì thiếu trung thực. Một số bản văn tantra chứa ngôn ngữ cố ý vi phạm chuẩn mực: nói tới những thứ ô uế, những hành vi bị cấm kỵ. Có ba cách đọc đang tồn tại trong giới nghiên cứu.

Đọc theo nghĩa đen như mô tả nghi lễ có thật trong một số bối cảnh lịch sử. Đọc theo nghĩa biểu tượng, như ngôn ngữ nội quán được mã hóa. Và đọc theo lịch sử lớp lang, tức là nghĩa của cùng một câu chữ đã thay đổi qua các thời kỳ và các cộng đồng khác nhau.

Truyền thống chú giải Ấn Độ và về sau là Tây Tạng phần lớn nghiêng về hướng biểu tượng và có hệ thống hóa rất chặt. Tôi nêu cả ba để quý vị biết rằng đây là vùng đất còn đang tranh luận, chứ không phải chỗ để ai đó tuyên bố dứt khoát.

PHẦN 4 Tantra có làm Phật giáo suy tàn?

Cuối cùng, xin dọn sạch một hiểu lầm lớn. Có một luận điểm cũ nói rằng tantra chính là nguyên nhân làm Phật giáo Ấn Độ suy tàn. Luận điểm đó ngày nay bị phê phán khá nặng, vì một lý do đơn giản: đúng ở giai đoạn tantra phát triển mạnh nhất, các đại tu viện Đông Ấn cũng đang ở đỉnh cao về quy mô, học thuật và sức thu hút quốc tế.

Người ta không đi bộ từ Tây Tạng xuống Bengal để học một truyền thống đang hấp hối. Nói vui một chút: nếu đây là suy tàn, thì nhiều định chế học thuật hiện đại hẳn rất muốn được suy tàn kiểu đó.

Người ta không đi bộ từ Tây Tạng xuống Bengal để học một truyền thống đang hấp hối.

Mà nói tới quy mô ấy, thì phải hỏi: ai trả tiền? Ai nuôi hàng nghìn tăng sĩ, ai cấp đất, ai bảo trợ thư viện và xưởng chép kinh suốt nhiều thế kỷ? Đó là câu chuyện của tập sau, về triều đại Pāla — vương triều cuối cùng đứng sau mạng lưới đại tu viện lớn của Ấn Độ.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.