Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta gặp một đế quốc mà rất nhiều người chưa từng nghe tên, nhưng nếu không có nó thì có lẽ đã không có Phật giáo ở Trung Hoa, ở Triều Tiên, ở Nhật Bản, và cũng chẳng có Phật giáo ở Việt Nam theo cách chúng ta biết. Đế quốc ấy tên là Kushan.

PHẦN 1 Từ thảo nguyên xuống Ấn Độ

Câu chuyện bắt đầu ở một nơi rất xa các dòng sông Ấn Độ. Trên thảo nguyên Trung Á có một liên minh bộ tộc mà sử Trung Hoa gọi là Nguyệt Chi. Họ sống bằng chăn nuôi và di chuyển, và vào khoảng thế kỷ thứ hai trước Tây lịch, họ bị các nhóm khác đẩy khỏi vùng đất cũ.

Rồi họ làm một việc mà ít ai ngờ: họ vượt núi, đi xuống phía nam, và xây dựng một đế quốc trải dài từ thung lũng Oxus, qua Gandhāra và Taxila, xuống tới Mathurā và lưu vực sông Hằng. Một nhóm người vốn sống trên lưng ngựa giữa thảo nguyên, sau vài thế hệ, trở thành chủ nhân của những đô thị giàu nhất Nam Á.

Và điều quan trọng nhất họ mang theo không phải là kỵ binh. Là hiểu biết về thảo nguyên. Và bây giờ họ nắm luôn cả cửa vào Ấn Độ. Kết quả là lần đầu tiên trong lịch sử, một chính quyền duy nhất kiểm soát cả hai đầu của một tuyến giao thương xuyên lục địa: đầu Ấn Độ và đầu Trung Á.

PHẦN 2 Đồng tiền đa văn hoá

Quý vị hãy nhìn tiền của họ, vì tiền Kushan là một trong những nguồn sử liệu nói nhiều nhất. Trên mặt tiền là nhà vua, thường mặc áo choàng dài và đi ủng — trang phục thảo nguyên, chứ không phải trang phục Ấn Độ. Trên mặt sau là thần linh.

Và đây mới là điều thú vị: các vị thần ấy đến từ khắp nơi. Có thần Iran, có thần Ấn Độ, có hình ảnh gốc Hy Lạp, và ở một số đồng tiền có cả một vị đứng kèm chữ chỉ danh Đức Phật. Danh hiệu vương quyền của họ cũng vậy, chồng lớp nhiều truyền thống, trong đó có devaputra, nghĩa là thiên tử — một danh xưng gợi tới cách nói của phương đông.

Nói vui một chút: nếu có giải thưởng cho đế quốc đa văn hoá nhất thời cổ đại, Kushan sẽ vào chung kết mà không cần vận động.

Nhưng xin đừng vội kết luận rằng họ là một triều đại Phật giáo. Bằng chứng cho thấy điều khác và thú vị hơn. Họ bảo trợ nhiều thứ cùng lúc. Đó không phải là sự hờ hững, mà là một chiến lược chính trị rất hợp lý cho một đế quốc gồm quá nhiều dân tộc. Anh cai trị người Iran, người Ấn, người gốc Hy Lạp, người thảo nguyên. Anh không thể chọn một tôn giáo rồi ép tất cả. Anh bảo trợ tất cả, và để cho ai cũng thấy mình có chỗ.

PHẦN 3 Con đường không phải là một xa lộ

Bây giờ tới phần quan trọng nhất với chúng ta: chuyện này ảnh hưởng gì tới Phật giáo. Câu trả lời nằm ở một chữ: đường. Chúng ta hay nói tới “Con đường Tơ lụa” như một xa lộ vĩ đại chạy từ Trường An tới La Mã. Hình ảnh ấy đẹp nhưng sai. Thực tế không có đoàn caravan nào đi hết chặng đường đó cả.

Cái tồn tại là một chuỗi các đoạn trao đổi ngắn, nối tiếp nhau. Hàng từ ốc đảo này sang ốc đảo kế, đổi chủ, rồi đi tiếp. Và mạng lưới ấy sống được là nhờ các nút trung gian: những thành phố biết cách chứa hàng, đổi tiền, cho trọ, bảo đảm an ninh. Kushan chính là hệ thống nút ấy ở đoạn giữa.

Ở một di chỉ như Begram, người ta tìm thấy trong cùng một nơi những hiện vật đến từ thế giới Địa Trung Hải, từ Ấn Độ, và từ Trung Hoa, nằm chung với nhau. Đó là một bức ảnh chụp toàn cầu hoá cổ đại, đóng gói trong một căn kho.

Và tăng đoàn Phật giáo đi cùng mạng lưới ấy. Như chúng ta đã thấy ở tập năm mươi tư, tự viện Phật giáo có thói quen mọc dọc đường thương mại. Ở Trung Á cũng vậy. Sārthavāha, tức người dẫn đoàn buôn, lại một lần nữa trở thành nhân vật chính thầm lặng của lịch sử tôn giáo.

PHẦN 4 Phật giáo tới Đông Á qua tây bắc

Và có một điểm thường bị bỏ quên, mà tôi nghĩ rất quan trọng. Người mang Phật giáo tới Trung Hoa trong những thế kỷ đầu không phải là các phái đoàn từ Magadha do triều đình Ấn Độ cử đi. Xem danh sách các nhà dịch kinh sớm nhất, ta thấy họ đến từ vùng này: người gốc Nguyệt Chi, người gốc An Tức tức Parthia, người gốc Sogdiana, người từ các ốc đảo Tây Vực.

Nghĩa là Phật giáo tới Đông Á không phải bằng một đường thẳng từ trung tâm Ấn Độ. Nó tới qua tây bắc, qua Gandhāra, qua Bactria, qua các thành phố nói tiếng Iran và các ngôn ngữ Trung Á. Và điều đó để lại dấu vết rất cụ thể trong chính các bản dịch: nhiều tên riêng, nhiều thuật ngữ trong Hán tạng sớm mang hình dạng đã đi qua phương ngữ tây bắc, chứ không phải hình dạng Sanskrit chuẩn.

Nói cách khác, khi đọc kinh Hán tạng, có những chữ mà hình dáng của chúng vẫn còn mùi bụi của những con đèo Gandhāra.

Khi đọc kinh Hán tạng, có những chữ mà hình dáng của chúng vẫn còn mùi bụi của những con đèo Gandhāra.

Cũng cần nói một điều cho cân bằng. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất về mức độ tập quyền của Kushan. Chữ “đế quốc” gợi hình ảnh một bộ máy chặt chẽ kiểu La Mã, nhưng nhiều khả năng đây là một cấu trúc lỏng hơn, gồm các vùng có mức tự trị khác nhau, gắn với nhau bằng quyền lực quân sự và lợi ích thương mại. Và niên đại thì vẫn là vấn đề nhức đầu, đặc biệt là câu hỏi Kaniṣka lên ngôi năm nào — chuyện chúng ta sẽ bàn ngay tập tới.

Vậy chúng ta mang gì về từ tập này. Tôi nghĩ là một cách nhìn lại về chính mình. Chúng ta thường hình dung Phật pháp truyền bá như một dòng nước thiêng chảy từ trung tâm ra ngoại vi. Nhưng lịch sử thật thì lộn xộn và đời hơn nhiều. Nó đi nhờ trên lưng lạc đà của những người đi buôn. Nó ở trọ trong các quán dọc đường. Nó được dịch bởi những người mà tiếng mẹ đẻ không phải Sanskrit, ở những thành phố mà Đức Phật chưa bao giờ nghe tên. Và nó vẫn tới được.

Cho nên có lẽ điều đáng nhớ là: chánh pháp không cần điều kiện hoàn hảo mới truyền đi được. Nó truyền đi bằng những phương tiện có sẵn, qua những con người rất bình thường, trên những con đường rất bụi bặm. Bắt đầu bằng con đường đang có dưới chân.

Chánh pháp không cần điều kiện hoàn hảo mới truyền đi được.

Nhưng trong số các vị vua Kushan, có một người mà truyền thống Phật giáo nhớ tên như nhớ Aśoka. Ông tên là Kaniṣka. Ông thật sự đã bảo trợ Phật giáo tới mức nào, và vì sao cho tới nay người ta vẫn chưa biết chắc ông sống vào năm nào? Đó là tập sau.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.