Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta gặp một vị vua mà truyền thống Phật giáo nhớ tên gần như nhớ Aśoka. Ông tên là Kaniṣka.

Và ngay từ câu đầu, tôi phải thú nhận một điều hơi buồn cười. Chúng ta không biết chắc ông sống vào năm nào. Là sai lệch có thể tới cả trăm năm.

PHẦN 1 Cái đinh treo cả bức tường tranh

Trong hơn một thế kỷ, các nhà Ấn Độ học đã tranh luận về mốc khởi đầu triều đại Kaniṣka, và đã đưa ra nhiều đề xuất khác nhau, cách nhau rất xa. Hiện nay có một đề xuất được khá nhiều người chấp nhận, dựa trên việc đối chiếu minh văn với dữ liệu thiên văn. Nhưng nói “được nhiều người chấp nhận” không giống nói “đã giải quyết xong”.

Vì sao chuyện này quan trọng. Vì rất nhiều thứ khác neo vào cột mốc ấy. Nói vui một chút: Kaniṣka giống như một cái đinh treo cả bức tường tranh, mà cái đinh ấy thì chưa ai biết đóng ở độ cao nào.

Bây giờ hãy xem truyền thống kể gì về ông. Trong ký ức Phật giáo hậu kỳ — cả nguồn Hán tạng lẫn nguồn Tây Tạng — Kaniṣka hiện ra rất huy hoàng. Ông xây một ngôi tháp khổng lồ ở Puruṣapura, tức Peshawar. Ông bảo trợ thi hào Aśvaghoṣa, tác giả của những áng thơ Phật giáo đẹp nhất bằng tiếng Sanskrit. Và ông triệu tập một kỳ kết tập lớn — chuyện mà chúng ta sẽ bàn riêng ở tập sau.

Nói tóm lại, truyền thống dựng ông thành một Aśoka thứ hai. Vì như đã thấy ở tập năm mươi hai, truyền thống Phật giáo có một khuôn mẫu kể chuyện rất mạnh về ông vua hộ pháp lý tưởng. Khuôn mẫu ấy có sẵn, và nó có xu hướng hút lấy bất kỳ ông vua nào có thật sự bảo trợ.

PHẦN 2 Tiền cổ: Đức Phật giữa một hội đồng thần linh

Vậy đá và kim loại nói gì. Hãy bắt đầu với tiền, vì tiền là thứ khó nói dối nhất. Tiền Kushan thời Kaniṣka còn lại rất nhiều, vàng và đồng. Mặt trước thường là nhà vua đứng, mặc áo choàng dài, đi ủng, đang làm nghi lễ bên bàn thờ lửa. Xin để ý chi tiết bàn thờ lửa: đó là hình ảnh gắn với truyền thống tôn giáo Iran, không phải Phật giáo.

Trên tiền Kaniṣka có cả một hội đồng thần linh: các vị thần Iran như Nana, Mithra, Mao, có Oesho mà nhiều người đọc là hình thái của Śiva, và nhiều vị khác. Và trong cái tập hợp đông đảo ấy, có một số đồng mang hình một vị đứng, với chữ ghi bằng mẫu tự Hy Lạp đọc là Boddo — tức Đức Phật.

Bây giờ mới là điểm then chốt. Tỷ lệ những đồng có hình Đức Phật trong toàn bộ khối tiền còn lại là rất nhỏ. Vậy ta đọc điều này thế nào. Đọc theo hướng bi quan thì: Kaniṣka chủ yếu không phải người Phật giáo, ông chỉ tiện tay thêm Đức Phật vào danh mục. Đọc theo hướng khác thì: việc Đức Phật xuất hiện trên tiền vàng của một hoàng đế, bên cạnh các vị thần chính thống của đế quốc, tự nó đã là một tuyên bố lớn — nó đưa Đức Phật vào hàng ngũ những đối tượng được nhà nước công nhận.

Tôi nghĩ cách đọc cân bằng nằm ở giữa. Kaniṣka vận hành một chính sách tôn giáo đa nguyên, đúng như một đế quốc gồm người Iran, người Ấn, người gốc Hy Lạp, người thảo nguyên cần phải làm. Trong chính sách ấy, Phật giáo được bảo trợ thật, được công nhận thật, nhưng không độc quyền.

Văn bia Bactrian được tìm thấy ở Rabatak củng cố cách đọc này. Văn bia ấy cho ta phả hệ hoàng gia và danh sách các vị thần mà triều đình tôn thờ, viết bằng ngôn ngữ Bactrian với mẫu tự Hy Lạp.

PHẦN 3 Tháp lớn Peshawar và một mái nhà chính trị

Còn khảo cổ thì sao. Ở khu vực Peshawar, người ta đã tìm được nền móng của một ngôi tháp rất lớn, và một hộp đựng xá-lợi mang tên Kaniṣka. Điều này khớp một cách đáng kể với mô tả trong ký sự của các vị tăng Trung Hoa sang Ấn Độ cầu pháp nhiều thế kỷ sau, khi các ngài đi qua đây và ghi lại rằng có một ngôi tháp lừng danh gắn với tên vị vua này.

Nghĩa là: cái lõi của truyền thống có cơ sở vật chất. Có một công trình lớn thật, và nó thật sự mang tên ông. Điều mà chúng ta không nên làm là suy ra từ đó những chi tiết mà bằng chứng không cho phép — chiều cao, số tầng, hay cảnh vua quỳ lạy trong ngày khánh thành.

Và còn một mảng bằng chứng nữa, không ồn ào nhưng rất nặng ký. Đó là bối cảnh chung. Trong giai đoạn Kushan, vùng Gandhāra bước vào một thời kỳ xây dựng tự viện và tháp với mật độ rất cao. Điêu khắc được sản xuất ở quy mô gần như công nghiệp. Không một ông vua nào làm được chuyện đó một mình, và cũng không một ông vua nào ngăn được chuyện đó nếu xã hội đã muốn.

Cho nên có lẽ cách hiểu đúng nhất về Kaniṣka là thế này. Ông không tạo ra sự hưng thịnh của Phật giáo Gandhāra. Ông cung cấp cho nó một mái nhà chính trị ổn định, một hệ thống đường sá và thương mại an toàn, và sự công nhận từ trung tâm quyền lực. Với một tôn giáo vốn sống bằng mạng lưới thương nhân và thí chủ, ba thứ đó đã là quá đủ.

PHẦN 4 Ông có “quy y” không?

Còn về câu hỏi ông có “quy y” không. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất, và tôi ngờ rằng câu hỏi ấy được đặt theo cách hơi hiện đại. Chúng ta quen nghĩ mỗi người thuộc về một tôn giáo, như thuộc về một câu lạc bộ, chỉ một thẻ thành viên. Người thời cổ ở một đế quốc đa văn hoá không nhất thiết nghĩ vậy.

Người ta có thể làm lễ bên bàn thờ lửa theo truyền thống tổ tiên, và đồng thời cúng dường một ngôi tháp Phật giáo, mà không thấy có gì mâu thuẫn. Nói cách khác, chúng ta đang cố dán một cái nhãn hiện đại lên một người sống trong một thế giới chưa có cái nhãn ấy.

Vậy chúng ta mang gì về hôm nay. Có lẽ là một sự trân trọng đúng mức. Trân trọng những gì Kaniṣka đã làm, mà không cần biến ông thành thánh. Và cũng là một lời nhắc về cách chúng ta đọc lịch sử tôn giáo nói chung.

Khi truyền thống tặng cho ai đó một vòng hào quang, thường là vì truyền thống thật sự mang ơn người ấy. Nhưng lòng biết ơn không phải là biên bản. Việc của chúng ta là giữ lòng biết ơn, và trả lại cho sự thật phần khiêm tốn của nó.

Lòng biết ơn không phải là biên bản.

Trong đời sống hằng ngày cũng vậy: biết ơn người đã giúp mình là điều lành, nhưng đừng biến họ thành thần tượng rồi thất vọng khi thấy họ là người.

Và bây giờ chúng ta phải nói tới cái sự kiện lớn nhất mà truyền thống gán cho Kaniṣka. Kỳ kết tập lần thứ tư. Nhưng có thật chỉ có một kỳ kết tập thứ tư không, hay có tới hai sự kiện khác nhau mang cùng một cái tên? Đó là tập sau.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.