Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta rời lưu vực sông Hằng và đi ngược lên tây bắc, tới một vùng đất mà tôi cho là kỳ lạ nhất trong toàn bộ lịch sử Phật giáo. Vùng ấy tên là Gandhāra.

Nếu quý vị mở bản đồ, đó là thung lũng Peshawar, thung lũng Swat, và thành phố Taxila — nay nằm ở bắc Pakistan và lan sang đông Afghanistan. Nói theo ngôn ngữ ngày nay thì đây là một ngã tư. Nhưng gọi là ngã tư còn hơi nhẹ.

Đây là chỗ mà bốn thế giới lớn chạm vào nhau: Ấn Độ ở phía nam, Iran ở phía tây, thảo nguyên Trung Á ở phía bắc, và sau này là cả con đường dẫn tới Trung Hoa. Và tất cả đều phải đi qua mấy con đèo hẹp, trong đó nổi tiếng nhất là Khyber.

PHẦN 1 Một chuỗi đổi chủ liên tục

Cho nên lịch sử Gandhāra là một chuỗi đổi chủ liên tục. Trước tiên là đế quốc Ba Tư Achaemenid. Người Ba Tư đưa vào đây bộ máy hành chính, chức tổng trấn mà tiếng Ấn phiên thành kṣatrapa, và một hệ chữ viết gốc Aramaic. Chính hệ chữ ấy về sau sinh ra Kharoṣṭhī, thứ chữ viết từ phải sang trái, rất khác với chữ Brāhmī mà phần còn lại của Ấn Độ dùng.

Rồi Alexander đi qua. Ông không ở lại lâu, nhưng các tướng lĩnh và những cộng đồng nói tiếng Hy Lạp thì ở lại rất lâu. Rồi tới Maurya, và Aśoka.

Đây là chi tiết tôi rất thích. Các bia đá của Aśoka ở Gandhāra không viết bằng chữ Brāhmī như phần lớn bia khác. Chúng viết bằng ngôn ngữ Gāndhārī và chữ Kharoṣṭhī. Và ở Kandahar, xa hơn về phía tây, người ta tìm được bia của ông viết bằng tiếng Hy Lạp và tiếng Aramaic. Nghĩa là từ thế kỷ thứ ba trước Tây lịch, triều đình Ấn Độ đã biết rằng muốn nói với dân vùng này thì phải nói bằng tiếng của họ.

Tiền của họ là một trong những hiện vật đẹp và hữu ích nhất mà khảo cổ học có được. Một mặt là chân dung nhà vua và chữ Hy Lạp. Mặt kia là chữ Kharoṣṭhī, ngôn ngữ Prakrit địa phương. Một đồng tiền nhỏ mà chứa nguyên một chính sách văn hoá: cai trị hai thế giới thì phải nói hai thứ tiếng.

PHẦN 2 Vua Milinda và Taxila

Trong số các vị vua ấy, người mà Phật tử nhớ nhất tên là Menandros. Nguồn Ấn Độ gọi ông là Milinda. Và có một tác phẩm mang tên Milindapañha, tức “Những câu hỏi của vua Milinda”, ghi lại cuộc đối thoại giữa ông với một vị tỳ-kheo tên Nāgasena. Đây là một trong những văn bản Phật giáo hay nhất về mặt tư duy: vua hỏi những câu hóc búa về cái tôi, về tái sinh, về nghiệp; vị tỳ-kheo trả lời bằng ví dụ, trong đó có ví dụ chiếc xe nổi tiếng.

Nhưng xin nói ngay cho rõ. Giới nghiên cứu không xem tác phẩm này là biên bản tốc ký của một cuộc gặp có thật. Nó hình thành qua nhiều lớp, nhiều giai đoạn, và phần đầu khác hẳn phần sau về văn phong. Điều mà nó chứng thực chắc chắn không phải là nội dung từng câu hỏi. Mà là một sự thật lớn hơn: ở vùng đất này, một ông vua gốc Hy Lạp ngồi tranh luận với một vị tăng Ấn Độ là chuyện đủ bình thường để người ta viết thành sách.

Sau Indo-Greek là người Śaka, rồi người Parthia, rồi tới đế quốc Kushan — mà chúng ta sẽ dành hẳn hai tập sắp tới. Kết quả là một vùng đất mà trong cùng một thành phố, quý vị có thể gặp thần Hy Lạp, mô-típ Iran, kiến trúc Ấn Độ và tháp Phật giáo, đứng cạnh nhau như hàng xóm lâu năm.

Taxila — tiếng Sanskrit là Takṣaśilā — là ví dụ rõ nhất. Khai quật ở đó cho thấy không phải một thành phố, mà nhiều thành phố chồng lên nhau qua các thời kỳ, cùng với một quần thể tháp và tự viện lớn. Truyền thống Ấn Độ từ lâu đã xem Taxila là trung tâm học thuật — nơi người ta gửi con đi học. Khảo cổ học xác nhận đây là một đô thị lớn, giàu, và rất quốc tế.

PHẦN 3 Ba lý do Gandhāra quan trọng

Vậy câu hỏi cốt lõi của chúng ta hôm nay là: vì sao chuyện này quan trọng với lịch sử Phật giáo. Tôi nghĩ có ba lý do.

Lý do thứ nhất là ngôn ngữ và văn bản. Ở Gandhāra, Phật giáo được viết bằng Gāndhārī, bằng chữ Kharoṣṭhī, trên vỏ cây bạch dương. Đây là dòng văn bản Phật giáo độc lập với Pāli, và nó cho chúng ta một cửa sổ hoàn toàn khác để nhìn vào thời kỳ sớm. Chúng ta sẽ mở cửa sổ ấy trong tập sau.

Lý do thứ hai là nghệ thuật. Gandhāra để lại một khối lượng điêu khắc khổng lồ bằng đá phiến xám và bằng vữa, trong đó Đức Phật hiện ra dưới hình người, với y phục có nếp gấp dày kiểu áo choàng Địa Trung Hải, khuôn mặt mang đường nét cổ điển. Đây là chất liệu trung tâm của một cuộc tranh luận lớn mà chúng ta sẽ bàn ở tập năm mươi bảy.

Lý do thứ ba, và có lẽ sâu nhất, là vị trí. Gandhāra là bậc thềm. Từ đây, Phật giáo bước sang Trung Á, rồi theo các ốc đảo sa mạc mà đi tới Trung Hoa. Nếu không có vùng đất này, lịch sử Phật giáo Đông Á sẽ là một câu chuyện hoàn toàn khác, hoặc không có.

PHẦN 4 Không phải “Phật giáo Hy Lạp”, mà là sự pha

Bây giờ xin nói một điều để tránh hiểu lầm, vì đây là chỗ sách phổ thông hay trượt. Người ta thích gọi Gandhāra là “Phật giáo Hy Lạp”, như thể mấy ông thợ Athens đùng một cái sang Ấn Độ tạc tượng. Thực tế phức tạp hơn nhiều.

Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất về việc yếu tố cổ điển trong nghệ thuật Gandhāra đến trực tiếp từ truyền thống Hy Lạp còn sót lại ở Bactria, hay đến qua trung gian là thế giới La Mã phương Đông và các tuyến buôn bán. Nhiều khả năng là cả hai, trộn lẫn, qua nhiều thế hệ thợ địa phương. Và cái làm nên Gandhāra không phải là Hy Lạp, cũng không phải Iran, cũng không phải Ấn Độ thuần tuý. Là sự pha.

Nói vui một chút, Gandhāra là bằng chứng cổ xưa cho một sự thật mà thời nào cũng đúng: những thứ hay nhất thường sinh ra ở vùng biên, chỗ người ta buộc phải sống chung với người không giống mình.

Những thứ hay nhất thường sinh ra ở vùng biên, chỗ người ta buộc phải sống chung với người không giống mình.

Và tôi nghĩ đó là điều đáng mang về. Phật giáo không lớn lên bằng cách khép kín để giữ cho thuần. Nó lớn lên bằng cách đi vào những nơi xa lạ, học nói ngôn ngữ ở đó, mượn hình ảnh ở đó, mà vẫn giữ được cái lõi của mình. Trong đời sống của mỗi chúng ta cũng vậy. Chỗ nào ta phải gặp người khác mình, chỗ đó thường là chỗ ta trưởng thành.

Nhưng nếu ở Gandhāra người ta đã viết kinh Phật bằng một ngôn ngữ khác, trên một chất liệu khác, thì những cuộn vỏ cây ấy còn lại không, và chúng nói gì? Chúng ta sẽ mở những thủ bản Phật giáo cổ nhất còn tồn tại trong tập sau.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.