Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta tạm rời khỏi tu viện và bước ra ngoài đường lớn. Bởi vì có những khúc quanh trong lịch sử Phật giáo không xảy ra trong thiền đường, mà xảy ra trong cung điện.

PHẦN 1 Chỉ còn Magadha

Chúng ta đang ở vùng Magadha. Đây là vùng đất mà quý vị đã nghe suốt nhiều tập trước. Nơi có Rājagaha, có Trúc Lâm, có núi Linh Thứu. Nơi Đức Phật đi lại nhiều nhất.

Từ Pāli chỉ một xứ như vậy là janapada, nghĩa là “chỗ đứng chân của một tộc người”, tức là một xứ, một quốc. Và những xứ lớn thì gọi là mahājanapada, đại quốc. Thời Đức Phật có nhiều đại quốc như vậy, cạnh tranh nhau. Nhưng đến vài thế kỷ sau, hầu hết đã biến mất. Chỉ còn Magadha.

Magadha nuốt dần các láng giềng, và cuối cùng, dưới một dòng họ mới, nó trở thành thứ mà tiểu lục địa Ấn Độ chưa từng thấy. Dòng họ ấy là Maurya. Người sáng lập tên là Candragupta.

PHẦN 2 Ba nguồn gián tiếp và tiếng vọng qua ba lớp tường

Xin nói ngay một điều để quý vị khỏi chờ đợi nhầm. Chúng ta biết về Candragupta ít hơn nhiều so với cảm giác mà sách vở thường tạo ra. Kinh điển Phật giáo không ghi chép về ông. Các bài kinh dừng lại ở thời Bimbisāra và Ajātasattu, tức là nhiều thế hệ trước đó.

Vậy ta biết từ đâu. Từ ba nguồn, và cả ba đều gián tiếp. Nguồn thứ nhất là các Purāṇa của truyền thống Ấn Độ giáo, liệt kê triều đại theo lối phả hệ. Nguồn thứ hai là ký ức của truyền thống Kỳ-na giáo, vốn nhớ Candragupta như một vị vua cuối đời đã từ bỏ ngai vàng theo họ. Nguồn thứ ba, và đây là nguồn thú vị nhất, là người Hy Lạp.

Sau chiến dịch của Alexandros tới lưu vực Indus, vùng tây bắc Ấn Độ nằm trong tầm nhìn của thế giới Hy Lạp hóa. Một vị tướng kế thừa của Alexandros là Seleukos đã có xung đột và sau đó là hiệp ước với Candragupta. Và một sứ giả tên Megasthenes được cử tới kinh đô Magadha.

Ông viết một tác phẩm mô tả Ấn Độ. Tác phẩm ấy đã mất. Chúng ta chỉ còn những đoạn trích trong sách của các tác giả Hy Lạp và La Mã đời sau. Nghĩa là ta đang đọc một bản sao của một bản tóm tắt của một cuốn sách không còn nữa.

Nghĩa là ta đang đọc một bản sao của một bản tóm tắt của một cuốn sách không còn nữa.

Tôi hay nói với bạn bè rằng nghiên cứu sử Ấn Độ cổ đại giống như nghe lại một cuộc trò chuyện qua bức tường dày, ba lớp. Nhưng dù qua ba lớp tường, một điều vẫn vọng tới rất rõ: kinh đô ấy lớn.

PHẦN 3 Pāṭaliputta và hạ tầng cho một tôn giáo du hành

Kinh đô tên là Pāṭaliputta trong tiếng Pāli, Pāṭaliputra trong tiếng Sanskrit, nằm bên sông Hằng, nay là vùng Patna. Khảo cổ tại đó đã tìm thấy dấu vết của những hàng cột gỗ khổng lồ, dấu vết của một công trình quy mô lớn. Và trên khắp lưu vực sông Hằng, các nhà khảo cổ tìm thấy một loại gốm đen bóng rất đặc trưng, cùng với tiền kim loại dập khuôn. Gốm đẹp và tiền lưu thông là hai dấu hiệu của cùng một chuyện: đô thị hóa và thương mại đường dài.

Và đây là chỗ nối với Phật giáo. Tăng đoàn không sống bằng ruộng đất. Tăng đoàn sống bằng dāna — cúng dường. Mà cúng dường thì cần có người có của để cho. Một xã hội có thương nhân, có thành thị, có đường sá an toàn, có tiền tệ lưu thông, là một xã hội mà đời sống khất thực và du hành của chư Tăng trở nên khả thi trên quy mô lớn.

Cho nên sự trỗi dậy của Magadha không chỉ là nền chính trị. Nó là hạ tầng cho một tôn giáo du hành.

Sự trỗi dậy của Magadha không chỉ là nền chính trị. Nó là hạ tầng cho một tôn giáo du hành.

PHẦN 4 Bindusāra, Arthaśāstra và một triều đình nhiều tiếng nói

Sau Candragupta là con trai ông, Bindusāra. Về Bindusāra thì ta còn biết ít hơn nữa. Ông trị vì khá lâu, mở rộng hoặc củng cố lãnh thổ về phía nam, và có liên hệ ngoại giao với các vương quốc Hy Lạp hóa ở phía tây.

Có một mẩu chuyện được kể rằng ông từng nhờ một vị vua Hy Lạp gửi cho ông rượu ngon, quả sung khô và một nhà biện thuyết. Vị vua kia gửi hai món đầu, và trả lời rằng nhà biện thuyết thì luật pháp không cho phép xuất khẩu. Tôi không dám khẳng định mẩu chuyện này là sử thật. Nhưng nó cho thấy thế giới thời ấy đã đủ kết nối để người ta đùa với nhau qua khoảng cách nghìn dặm.

Bây giờ xin nói rõ một điều mà nhiều sách phổ thông hay nhầm. Người ta thường mô tả nhà nước Maurya như một bộ máy tập quyền cực kỳ chặt chẽ, với gián điệp khắp nơi, với sổ sách kiểm soát từng làng. Hình dung đó phần lớn đến từ một cuốn sách tên là Arthaśāstra, văn bản chính trị học gắn với tên Kauṭilya, người mà truyền thống coi là quân sư của Candragupta.

Nhưng giới nghiên cứu hiện nay rất dè dặt. Niên đại biên soạn của Arthaśāstra vẫn chưa thống nhất, và nhiều học giả cho rằng nó là văn bản nhiều lớp, hoàn thiện muộn hơn thời Maurya khá lâu. Dùng nó để mô tả đế quốc Maurya cũng giống như dùng một cuốn giáo trình quản trị hiện đại để mô tả một triều đình cách đó vài trăm năm. Hình dung được giới nghiên cứu ưa chuộng hơn là một đế quốc có vùng lõi kiểm soát chặt quanh Magadha, và càng ra xa thì quyền lực càng loãng, dựa vào các thủ lĩnh địa phương và các tuyến đường.

Và cũng xin nói cho rõ: không có bằng chứng nào cho thấy Candragupta hay Bindusāra là những vị vua Phật tử. Triều đình Maurya thời ấy là một môi trường tôn giáo hỗn hợp, nơi Bà-la-môn, Kỳ-na giáo, Ājīvika và Phật giáo cùng tồn tại và cùng xin ân sủng. Phật giáo lúc đó là một trong nhiều tiếng nói. Chưa phải tiếng nói lớn nhất.

Điều đó sẽ thay đổi với vị vua tiếp theo, người mà tên tuổi đã trở thành một biểu tượng. Nhưng trước khi nói tới biểu tượng ấy, ta cần hỏi: con người thật đằng sau cái tên Aśoka là ai, và ông đã làm gì trước khi trở thành biểu tượng?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.