Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta rời lục địa và đi ra biển. Đích đến là một hòn đảo mà tiếng Pāli gọi là Tambapaṇṇi, cũng gọi là Laṅkādīpa. Hôm nay ta gọi nó là Sri Lanka.

Và chuyến đi này quan trọng hơn ta tưởng. Bởi vì nếu không có hòn đảo ấy, có lẽ hôm nay chúng ta đã không còn trọn vẹn một tạng kinh Pāli để đọc.

PHẦN 1 Hai vị vua, cùng một danh hiệu

Theo biên niên sử Sri Lanka, tức Dīpavaṃsa và Mahāvaṃsa, câu chuyện diễn ra như sau. Trong số các phái đoàn được cử đi sau kỳ kết tập lần thứ ba, phái đoàn tới hòn đảo do một vị trưởng lão tên Mahinda dẫn đầu. Và Mahinda, theo truyền thống Pāli, là con trai của chính Aśoka.

Xin lưu ý ngay ở đây một điểm. Các nguồn Bắc Ấn kể khác. Có nguồn xem ngài là em trai của nhà vua, không phải con trai. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất, và bia ký thì hoàn toàn im lặng về nhân vật này. Nhưng ta cứ nghe truyền thống kể trước đã, vì câu chuyện rất hay.

Lúc bấy giờ, trên đảo có một vị vua tên Devānaṃpiya Tissa. Xin quý vị chú ý cái tên. Devānaṃpiya — “bậc được chư thiên yêu mến”. Đúng là danh hiệu mà Aśoka dùng trong bia ký của mình. Hai vị vua, hai bờ biển, cùng một danh hiệu. Điều đó cho thấy quan hệ ngoại giao giữa đảo và lục địa là có thật và khá gần gũi.

PHẦN 2 Cuộc đối đáp trên đồi Missaka

Theo Mahāvaṃsa, nhà vua đảo đang đi săn trên một ngọn đồi tên là Missaka, nay gọi là Mihintale. Và trên đỉnh đồi ấy, ông gặp Mahinda cùng các vị đồng hành. Rồi diễn ra một cuộc đối đáp mà tôi nghĩ là một trong những trang đẹp nhất của văn học Pāli.

Vị trưởng lão hỏi nhà vua một loạt câu hỏi rất lạ. Ngài chỉ vào một cái cây và hỏi đây là cây gì. Nhà vua trả lời tên cây. Rồi ngài hỏi ngoài những cây ấy và cây này ra, còn cây nào nữa không. Nhà vua nghĩ một lúc rồi nói: có cây này, thưa ngài, nhưng cây này thì không phải là cây kia. Và vị trưởng lão nói: nhà vua quả là người có trí.

Quý vị thấy cuộc đối thoại ấy kỳ lạ không. Nó giống một bài kiểm tra trí thông minh hơn là một buổi truyền đạo. Nhưng nếu đọc kỹ, ta sẽ thấy đó chính là một bài kiểm tra về khả năng phân tích, phân định. Tức là chính cái tinh thần vibhajjavāda mà ta đã nói ở tập trước.

Truyền thống muốn nói rằng: Chánh pháp không được trao cho người chỉ biết tin. Nó được trao cho người biết phân biệt. Tôi nghĩ đây là một chi tiết rất đáng để chúng ta hôm nay dừng lại suy ngẫm.

Chánh pháp không được trao cho người chỉ biết tin. Nó được trao cho người biết phân biệt.

PHẦN 3 Mahāvihāra, sīmā và upasampadā

Sau đó, theo lời kể, Mahinda thuyết pháp, nhà vua và triều đình quy y, và Chánh pháp được thiết lập trên đảo. Nhà vua cúng dường khu vườn hoàng gia ở Anurādhapura để lập tu viện. Tu viện ấy về sau mang tên Mahāvihāra — Đại Tự. Và trong hơn một nghìn năm, Mahāvihāra sẽ là trung tâm của truyền thống Theravāda.

Đây là chỗ cần nói cho rõ về mặt kỹ thuật Luật tạng, vì nó giải thích vì sao tập sau lại quan trọng. Để Chánh pháp thật sự “được thiết lập” theo nghĩa Luật, không đủ nếu chỉ có người nghe pháp và tin theo. Cần phải có sīmā — cương giới được ấn định hợp lệ. Cần phải có upasampadā — lễ thọ cụ túc giới — được cử hành đúng thủ tục trên chính mảnh đất ấy. Nghĩa là phải có đủ số chư Tăng để làm yết-ma, và phải làm trong một ranh giới hợp lệ.

Biên niên sử rất chú ý tới những chi tiết này. Bởi vì đó chính là điều làm cho Tăng đoàn của hòn đảo không phải là một chi nhánh vay mượn, mà là một Tăng đoàn đầy đủ tư cách. Và đây cũng chính là chỗ nảy sinh một vấn đề mà tập sau sẽ nói: Tăng đoàn tỳ-khưu thì có Mahinda, nhưng còn Tăng đoàn tỳ-khưu-ni thì cần một vị ni.

PHẦN 4 Minh văn hang động và biên niên sử như hiến chương

Bây giờ xin chuyển sang lớp bằng chứng khác. Câu hỏi là: ngoài biên niên sử, ta còn gì. Câu trả lời khá thú vị. Trên khắp Sri Lanka có hàng nghìn hang động đá được sửa sang làm chỗ ở cho chư Tăng. Ở mép trần các hang ấy thường có khắc một dòng chữ ngắn, bằng chữ Brāhmī sớm, ghi tên người cúng dường và nói rằng hang này được cúng cho chư Tăng. Đây là nhóm minh văn cổ nhất của hòn đảo.

Và nó cho ta biết vài điều rất chắc chắn. Thứ nhất, Tăng đoàn có mặt trên đảo từ rất sớm, và có mặt trên diện rộng chứ không chỉ ở kinh đô. Thứ ba, chữ viết được dùng thuộc cùng gia đình với chữ Brāhmī trên bia ký Aśoka. Nghĩa là hòn đảo và lục địa nằm trong cùng một thế giới văn tự, cùng một mạng lưới. Nhưng xin nói cho công bằng: những minh văn ấy không kể chuyện Mahinda. Chúng chỉ xác nhận bối cảnh, chứ không xác nhận tường thuật.

Và bây giờ là điều mà tôi muốn nói kỹ nhất. Tại sao biên niên sử Sri Lanka lại kể câu chuyện này kỹ tới vậy. Bởi vì Dīpavaṃsa và Mahāvaṃsa không phải là sách sử theo nghĩa hiện đại. Chúng là hiến chương. Chúng trả lời câu hỏi: vì sao hòn đảo này là đất của Chánh pháp.

Và câu chuyện Mahinda trả lời hoàn hảo. Chánh pháp đến đây không phải do tình cờ, mà do chính con trai của vị hoàng đế hộ pháp vĩ đại nhất mang tới. Nó đến nguyên vẹn, đúng lúc, và được nhà vua đích thân đón nhận. Từ đó, vương quyền và Tăng đoàn trên đảo gắn với nhau như hai bàn tay chắp lại.

Và tôi phải thêm một lời nhắc nghiêm túc. Trong thời hiện đại, những văn bản này đôi khi bị lôi ra để phục vụ cho các lập luận chính trị và sắc tộc. Đó là việc của thời nay, không phải việc của các tác giả xưa. Chúng ta đọc chúng như văn học ký ức, và nên cẩn thận không để chúng bị biến thành vũ khí.

Cuối cùng, một chi tiết mà tôi rất thích. Chữ dīpa trong tiếng Pāli vừa có nghĩa là hòn đảo, vừa có nghĩa là ngọn đèn. Các vị xưa rất thích chơi chữ ấy. Hòn đảo trở thành ngọn đèn giữ lửa cho một truyền thống. Và quả thật, khi Phật giáo về sau suy tàn trên đất Ấn, chính hòn đảo nhỏ ấy đã giữ lại cho chúng ta trọn vẹn một tạng kinh.

Hòn đảo trở thành ngọn đèn giữ lửa cho một truyền thống.

Nhưng để một Tăng đoàn thật sự đầy đủ, còn thiếu một nửa. Và nửa ấy sẽ đến cùng với một cành cây được mang qua biển. Vậy Saṅghamittā và cây Bodhi mang theo ý nghĩa gì?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.