Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về cặp kệ Dhammapada số 3 và 4, và câu chuyện Trưởng lão Tissa, con trai người cô của Đức Phật, một vị tỳ-khưu nhất định không chịu xin lỗi.

Có bốn câu mà gần như ai cũng từng nói, dù chỉ nói thầm trong đầu: người ấy đã mắng mình, đã đánh mình, đã thắng mình, đã lấy của mình. Bốn câu rất ngắn, nhưng có sức sống lạ lùng. Sự việc có thể chỉ xảy ra trong một phút, còn câu chuyện kể lại về nó thì sống được mười năm. Hai câu kệ hôm nay dùng đúng bốn câu ấy, và đặt ra một câu hỏi: điều gì làm cho mối hận nguôi đi, và điều gì làm nó sống mãi?

PHẦN 1 Vị trưởng lão không có tuổi hạ

Theo Chú giải Dhammapada, khi Đức Phật trú tại Jetavana, có Trưởng lão Tissa, con trai người cô của Đức Phật. Vị ấy xuất gia lúc đã lớn tuổi, thọ dụng những lợi lộc cúng dường dồi dào, thân hình đẫy đà, y áo phẳng phiu, và thường ngồi ngay giữa giảng đường trong tinh xá. Các tỳ-khưu từ xa đến đảnh lễ Đức Phật thấy vậy, đinh ninh đây là một bậc đại trưởng lão. Họ đến hỏi xin làm các phận sự, xin được xoa bóp chân. Vị ấy ngồi im.

Một vị tỳ-khưu trẻ hỏi: ngài được bao nhiêu hạ? Câu trả lời: không có hạ nào, xuất gia lúc tuổi già. Vị tỳ-khưu trẻ liền nói thẳng: này hiền giả, ông già khó dạy, không biết lượng sức mình, thấy bao nhiêu vị trưởng lão mà đến một cử chỉ lễ độ cũng không làm, được hỏi phận sự thì ngồi im, và búng tay một cái. Ngồi giữa giảng đường với dáng vẻ của một bậc đại trưởng lão, trong khi tuổi hạ thật thì bằng không, quả là một tình huống khó xử.

Nhưng Tissa không thấy khó xử, mà thấy bị xúc phạm. Chú giải nói lòng kiêu hãnh dòng dõi Sát-đế-lỵ nổi lên. Vị ấy dọa sẽ chặt tận gốc các vị khách, rồi vừa khóc vừa đi đến Đức Phật. Đức Phật hỏi từng câu: thầy ngồi ở đâu, có thấy các vị ấy đến không, có đứng dậy đón không, có hỏi đỡ bát y không, có mời nước, trải chỗ ngồi không. Câu nào cũng được trả lời là không. Đức Phật nói: này Tissa, các phận sự ấy phải làm với các vị tỳ-khưu trưởng thượng; lỗi là ở thầy, hãy xin lỗi các vị ấy. Tissa đáp: họ đã mắng con, con không xin lỗi. Đức Phật nhắc lần nữa. Vẫn không.

PHẦN 2 Buổi sáng mặt trời không mọc

Các tỳ-khưu thưa: vị này thật khó dạy. Đức Phật nói: không phải bây giờ mới khó dạy, xưa kia cũng vậy, rồi kể chuyện quá khứ. Thuở ấy ở Bārāṇasī có đạo sĩ Devila từ núi Himavanta xuống, xin ngủ nhờ một đêm trong xưởng của người thợ gốm. Sau đó đạo sĩ Nārada cũng đến, được Devila cho ở chung. Trước khi ngủ, Nārada nhìn kỹ chỗ nằm của Devila và vị trí cửa. Nhưng Devila lại không nằm chỗ cũ, mà nằm chắn ngang giữa cửa.

Đêm, Nārada đi ra, giẫm phải búi tóc của Devila, liền xin lỗi. Devila trở mình, quay đầu về phía chân. Nārada đi vào, nghĩ lần trước đã lỡ phía đầu, lần này đi phía chân cho chắc, và giẫm trúng cổ. Nếu đây là một vở kịch, khán giả chắc đã cười. Nhưng Devila không cười, mà nguyền: khi mặt trời mọc, đầu ngươi sẽ vỡ làm bảy mảnh. Nārada, vẫn nói mình không có lỗi, đáp lại rằng lời nguyền hãy rơi xuống đầu người có lỗi. Rồi, thấy trước lời nguyền sẽ rơi vào Devila, Nārada vì lòng thương mà dùng thần lực giữ cho trời không sáng.

Dân thành kéo đến cung vua kêu rằng trời không sáng. Nhà vua cầm đuốc đến xưởng gốm, nghe chuyện, và biết chỉ cần Devila xin lỗi là yên. Devila vẫn không chịu, dù được báo đầu sẽ vỡ. Cuối cùng nhà vua sai người nắm tay chân ép Devila cúi xuống chân Nārada. Nārada tha lỗi, nhưng biết đó không phải lời xin lỗi thật lòng, nên bảo đặt một nắm đất sét lên đầu Devila và cho đứng dưới hồ nước ngập đến cổ. Mặt trời lên, nắm đất vỡ làm bảy, Devila lặn xuống nước và đi mất. Đức Phật kết lại: nhà vua khi ấy là Ānanda, Devila là Tissa, còn Nārada chính là Như Lai. Rồi Ngài dạy Tissa rằng ai cứ nghĩ người này mắng mình, người kia đánh mình, thì oán thù không lắng; ai không buộc chặt những ý nghĩ ấy thì oán thù lắng dịu, và nói lên hai câu kệ.

PHẦN 3 Bốn động từ và một sợi dây

Bốn động từ đầu đều ở thì quá khứ, như một bản cáo trạng. Akkocchi, Chú giải giải là đã mắng. Avadhi là đã đánh. Ajini là đã thắng, và Chú giải liệt kê ba cách thắng rất đời: nhờ đưa ra nhân chứng giả, nhờ cãi qua cãi lại, hoặc nhờ làm hơn người ta một bậc. Ahāsi me là đã lấy của mình, dù chỉ một cái bát. Để ý rằng chữ maṃ, mình, lặp lại ba lần, và chữ me, của mình, thêm một lần nữa. Bản cáo trạng nào cũng xoay quanh một nhân vật chính.

Chữ then chốt là upanayhanti, buộc lại, quấn chặt. Cùng họ với chữ upanāha, sự ôm hận. Chú giải dùng hai hình ảnh: như người ta dùng dây da quấn chặt đầu càng xe, và như người ta lấy cỏ gói cá ươn, gói đi gói lại nhiều lần. Cơn giận nảy sinh từ những chuyện “nó mắng mình” được quấn thêm từng lớp, và oán thù đã khởi một lần thì không lắng xuống.

Ở kệ 4, nupanayhanti là na upanayhanti, không quấn chặt; tesūpasammati là tesu upasammati, nơi họ được lắng dịu. Chú giải nêu hai cách để không quấn. Cách thứ nhất là không nhớ đến, không tác ý đến nó nữa. Cách thứ hai là quán nghiệp: có lẽ trong đời trước chính mình cũng đã từng mắng, đánh, làm chứng gian, chiếm đoạt của một người vô tội, nên nay dù không lỗi vẫn gặp chuyện này. Khi ấy, Chú giải nói, oán thù dù lỡ sinh lên vì phóng dật cũng lắng xuống như ngọn lửa hết củi.

PHẦN 4 Trong kinh và một hiểu lầm

Chú giải gắn hai câu kệ với Trưởng lão Tissa. Trong Trung Bộ Kinh, cũng cặp kệ này lại xuất hiện trong một bối cảnh khác, là cuộc tranh chấp của chư tăng ở Kosambī. Có thể hiểu rằng cùng một lời dạy đã được nhắc lại trong nhiều hoàn cảnh. Cũng trong Trung Bộ Kinh, khi Tôn giả Mahāmoggallāna liệt kê những phẩm chất khiến một vị tỳ-khưu khó dạy, có hai điều nghe như chân dung của Tissa: hay sân, và vì sân mà ôm hận.

Ở đây dễ có một hiểu lầm. Có người nghĩ không ôm hận nghĩa là giả vờ không có chuyện gì, ai đúng ai sai cũng được. Nhưng hãy nhìn lại câu chuyện: Đức Phật nói thẳng với Tissa rằng lỗi là ở thầy. Không ôm hận không xóa đi đúng sai. Nó chỉ thôi quấn thêm lớp cỏ lên con cá ươn. Tương tự, cách quán nghiệp đời trước là một phương tiện để người bị tổn thương tự nới lỏng nút thắt trong lòng mình, không phải một câu để nói với người khác rằng họ đáng bị như vậy, càng không phải lời bào chữa cho người gây hại.

Và câu chuyện kết thúc nhẹ nhàng hơn tưởng. Chú giải ghi rằng sau thời pháp, rất nhiều tỳ-khưu chứng các thánh quả, và người khó dạy đã trở thành người dễ dạy.

Không ôm hận không xóa đi đúng sai. Nó chỉ thôi quấn thêm lớp cỏ lên con cá ươn.

PHẦN 5 Cuộc tranh luận thứ hai trong phòng tắm

Nhiều người có một tài năng đặc biệt: sau một cuộc cãi nhau, họ tiếp tục cãi thêm hiệp hai, một mình, trong phòng tắm. Hiệp này họ luôn thắng. Câu đáp nào cũng sắc bén, lập luận nào cũng chặt chẽ, đối phương thì im lặng tâm phục khẩu phục. Rồi hôm sau diễn lại, có chỉnh sửa kịch bản. Trong khi đó, người kia có lẽ đã quên từ tuần trước. Mỗi lần diễn lại là một lớp cỏ nữa quấn quanh con cá. Và điều trớ trêu là người ngửi thấy mùi đầu tiên không phải đối phương.

PHẦN 6 Ứng dụng trong thiền Vipassanā

Với người hành thiền, câu kệ gợi ý một đối tượng quan sát rất cụ thể: khoảnh khắc câu chuyện bắt đầu được kể lại. Khi tâm vừa khởi lên “hôm đó người ấy đã…”, có thể nhẹ nhàng ghi nhận: đang nhắc lại. Rồi chuyển sự chú ý xuống thân: mặt có nóng không, hàm có siết không, hơi thở có ngắn lại không. Sự việc đã qua từ lâu, nhưng sức nóng thì đang có mặt ngay bây giờ. Thấy được điều đó chính là cách thứ nhất Chú giải nói: không tiếp tục tác ý, không quấn thêm, mà không cần đè nén.

Nhưng nếu một mối hận không được buông, nó có thể đi xa đến đâu? Qua một đời, hay qua nhiều đời? Tập tiếp theo, Dhammapada kệ số 5, kể chuyện nữ dạ-xoa Kāḷī và một mối thù giữa hai người phụ nữ kéo dài qua nhiều kiếp, cho đến ngày một người mẹ ôm con chạy vào Jetavana, và Đức Phật nói lên câu kệ nổi tiếng: hận thù không bao giờ dứt bằng hận thù.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại quý vị trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

🎧 Nghe bản podcast trên YouTube: Chú Giải Pháp Cú – Phẩm Song Yếu, Kệ 3 & 4: Hận Thù Không Thể Diệt Hận Thù