LỊCH SỬ PHẬT GIÁO ẤN ĐỘ

Cảnh hàng trăm vị sư vỗ tay tranh biện giữa sân tu viện Tây Tạng là một lớp học, tiếng vọng của giảng đường Nālandā. Tập này đi qua Năm bộ đại luận, bốn lý do vì sao phải tranh biện, và con đường dài tới học vị geshe.

Bốn dòng lớn Tây Tạng không phải bốn giáo phái ra đời cùng lúc: chúng hình thành cách nhau nhiều thế kỷ trên cùng một nền Kangyur, Tengyur và giới luật. Đi theo thời gian từ tiền truyền, hậu truyền tới Nyingma, Kagyü, Sakya, Gelug và phong trào Rimé.

Thiền, Tịnh Độ và Nichiren là ba câu trả lời cho cùng một câu hỏi của thời mạt pháp: con người ở thời đại này còn tự mình đi tới nơi được không? Ba lối vào, ba tư thế của tâm, trình bày theo logic nội tại của từng truyền thống.

Bán đảo Triều Tiên không chỉ là trạm dừng chân giữa Trung Hoa và Nhật Bản. Tập này đặt Triều Tiên giữa sân khấu: hộ quốc Phật giáo, Wonhyo và Jinul, Cao Ly đại tạng kinh, rồi con đường sang Nhật Bản và cuộc dung hợp giữa Phật và kami.

Phật giáo bước vào Trung Hoa với một lý lịch rất bất lợi, vậy mà nó ở lại. Năm bước để một truyền thống Ấn Độ trở thành một phần của văn minh Trung Hoa: vay mượn từ vựng, dịch cho đúng, phán giáo, hòa giải với xã hội chủ nhà và bén rễ vào đời sống vật chất.

Theravāda đã hiện diện ngay bên cạnh qua các chùa Khmer, vậy vì sao mãi tới giữa thế kỷ XX người Kinh mới tiếp nhận nó thành một mạch riêng? Câu chuyện của những người học Pāli ở Phnom Penh, dịch Tam tạng sang tiếng Việt và đưa thiền minh sát tới cư sĩ.

Phật giáo Việt Nam không phải một khối mà là vùng chồng lấn của nhiều dòng chảy: Thiền từ phương bắc, Tịnh Độ thấm vào dân gian, nghi lễ mang màu Mật giáo, Theravāda ở phía nam, và tín ngưỡng bản địa quấn quanh tất cả.

Luy Lâu nằm giữa tuyến hàng hải từ Ấn Độ lên Trung Hoa và đã là một điểm tiếp nhận Phật giáo sớm. Tập này tách tầng cẩn thận Mâu Tử Lý hoặc luận, Khương Tăng Hội và Tứ Pháp để thấy chúng ta biết chắc được bao nhiêu.

Phật giáo là một truyền thống truyền bằng con người. Tập này đi qua thời thuộc địa, chiến tranh và giai đoạn Khmer Đỏ ở Campuchia, Lào sau 1975, rồi dừng lâu ở phần sáng: Tăng đoàn được phục hồi bằng những người già, cộng đồng lưu vong và những người đi tìm sách.

Vì sao một vương quốc từng dựng những đền đài lớn bậc nhất loài người từng xây lại kết thúc hành trình tôn giáo của mình trong những ngôi chùa gỗ nhỏ giữa làng? Ba lớp tôn giáo ở Angkor không nối đuôi nhau mà chồng lên nhau, và Theravāda đến qua những nhà sư đi bộ.