Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta trở lại đồng bằng Angkor, nhưng lần này không phải để ngắm đá. Chúng ta tới để hỏi một câu khó. Vì sao một vương quốc từng dựng lên quần thể đền đài lớn bậc nhất mà loài người từng xây, lại kết thúc hành trình tôn giáo của mình trong những ngôi chùa gỗ nhỏ giữa làng?

PHẦN 1 Không phải ba toa tàu

Xin bắt đầu bằng một điều chỉnh. Nhiều người hình dung lịch sử Campuchia theo ba bước gọn gàng: Ấn giáo, rồi Đại thừa, rồi Theravāda. Bức tranh ấy dễ nhớ, nhưng nó sai ở chỗ quan trọng nhất. Ba lớp ấy không nối đuôi nhau như ba toa tàu. Chúng chồng lên nhau, sống cạnh nhau, và trong nhiều thế kỷ đã ở chung một mái.

Ngay trong quần thể Angkor, quý vị có đền thờ Viṣṇu, có đền thờ Śiva, có công trình Phật giáo, và có những nơi mà ranh giới không rõ tới mức các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận. Nói cho công bằng, người Khmer cổ không ngồi phân loại tôn giáo như chúng ta. Họ sống trong một vũ trụ mà quyền lực thiêng liêng có nhiều hình dạng, và nhà vua là người đứng ở chỗ giao nhau.

Đó là chỗ để nói tới một từ mà quý vị chắc đã nghe. Devarāja — thiên vương. Từ này xuất hiện trong minh văn Angkor, và nó đã làm tốn giấy mực hơn gần như bất kỳ từ nào khác trong sử Đông Nam Á. George Cœdès, người đặt nền cho ngành này, hiểu nó theo hướng nhà vua được đồng nhất với thần linh. Các nhà nghiên cứu sau ông, trong đó có Michael Vickery, phản bác khá gay gắt, cho rằng đây có thể chỉ là tên một nghi lễ bảo hộ vương quyền chứ không phải một học thuyết thần thánh hóa. Tôi nêu cả hai để quý vị thấy rằng ngay cả nền móng của câu chuyện này cũng đang được bàn lại.

PHẦN 2 Jayavarman VII và số phận của tôn giáo gắn với vương quyền

Bây giờ tới nhân vật trung tâm của tập hôm nay: Jayavarman VII. Ông là vị vua Angkor gắn với Phật giáo Đại thừa rõ ràng nhất. Dưới triều ông, Bayon mọc lên với những khuôn mặt đá khổng lồ mà tới nay vẫn chưa ai thống nhất được là ai. Ông cho dựng các công trình mang tính công ích, và các minh văn thời ông nói tới lòng bi mẫn với nỗi khổ của dân.

Một số học giả gọi mô hình của ông là buddharāja — nhà vua trong khuôn mẫu Phật giáo, mang phẩm chất của Bồ tát Quán Thế Âm. Xin lưu ý, đây là một thuật ngữ do giới nghiên cứu hiện đại đặt ra để mô tả, chứ không phải một danh hiệu người Khmer cổ tự gọi mình. Chúng ta phải tách tầng chỗ này cho rõ.

Rồi sau ông, có một giai đoạn mà nhiều tượng Phật ở Angkor bị đục bỏ hoặc cải biến. Giới nghiên cứu thường liên hệ việc này với một phản ứng nghiêng về truyền thống Śiva giáo. Điều đó nhắc chúng ta một sự thật khó chịu nhưng cần thiết: ở đâu tôn giáo dính chặt vào vương quyền, ở đó tôn giáo cũng chịu số phận của vương quyền.

Ở đâu tôn giáo dính chặt vào vương quyền, ở đó tôn giáo cũng chịu số phận của vương quyền.

PHẦN 3 Theravāda đến qua những nhà sư đi bộ

Và bây giờ là bước ngoặt. Trong khoảng các thế kỷ tiếp theo, Theravāda dần trở thành truyền thống chủ đạo của xã hội Khmer. Không có chiếu chỉ nào tuyên bố việc đó. Không có ngày tháng nào để chúng ta ghi vào lịch. Nó đến theo kiểu khác. Nó đến qua những nhà sư đi bộ.

Truyền thừa Theravāda từ Sri Lanka đã lan khắp Đông Nam Á lục địa, qua vùng người Môn, qua các trung tâm Thái, và thấm vào không gian Khmer bằng nhiều ngả cùng lúc. Cuối thế kỷ XIII, một sứ giả Trung Hoa tên Chu Đạt Quan tới Angkor và để lại một bản ghi chép quý, trong đó ông mô tả những vị tu sĩ cạo đầu, mặc y vàng, để hở một vai. Với người đọc hôm nay, mô tả ấy nghe rất quen. Nghĩa là khi Angkor còn đứng, Theravāda đã ở đó rồi.

Vậy vì sao Theravāda lại thắng thế? Tôi xin nói thận trọng, vì đây là chỗ dễ nói quá tay. Một phần nằm ở ngôn ngữ: giáo pháp được giảng bằng thứ tiếng gần với dân chúng hơn là Sanskrit của triều đình. Một phần nằm ở quy mô: một ngôi vat — chùa làng — thì một cộng đồng nông dân có thể dựng và nuôi được, còn một ngôi đền núi bằng đá thì cần cả một nhà nước. Một phần nằm ở con đường tu tập: ai cũng có thể cúng dường, giữ giới, xuất gia một thời gian, không cần đi qua triều đình.

Và một phần rất lớn nằm ở chỗ đơn giản này: khi vương quốc lớn suy yếu, cái gì nhẹ hơn thì sống dai hơn. Nói vui một chút, đá thì bền hơn gỗ, nhưng chùa gỗ lại có thứ mà đền đá không có: khi cháy, người ta dựng lại được trong một mùa.

Đá thì bền hơn gỗ, nhưng chùa gỗ lại có thứ mà đền đá không có: khi cháy, người ta dựng lại được trong một mùa.

PHẦN 4 Viết tiếp chứ không xóa đi

Nhưng xin đừng hiểu đây là câu chuyện thay thế. Ashley Thompson và nhiều người khác đã cho thấy Phật giáo hậu Angkor không xóa đi quá khứ. Angkor Wat, vốn dựng như đền thờ Viṣṇu, về sau trở thành một nơi thờ tự Phật giáo và một điểm hành hương. Những pho tượng cũ được đặt vào câu chuyện mới. Những địa điểm thiêng giữ nguyên vị trí, chỉ đổi cách người ta cầu nguyện ở đó. Đây chính là mô thức mà chúng ta đã gặp ở tập 87, khi bàn về Ấn Độ: một truyền thống hiếm khi biến mất theo lối bị xóa, nó thường biến đổi theo lối được viết tiếp.

Và từ đó, hình dạng Phật giáo Khmer mà ta biết hôm nay dần định hình. Trung tâm không còn là ngọn tháp giữa kinh đô. Trung tâm là ngôi chùa đầu làng, với ranh giới nghi lễ gọi là sīmā được cắm bằng những viên đá nhỏ. Ở đó có lớp học chữ, có nơi làm lễ, có chỗ để người già tới nghe pháp và trẻ con tới học viết. Ở đó, truyền thống xuất gia một thời gian trở thành một chặng của đời người nam giới Khmer. Và ở đó, ký ức về Angkor vẫn còn, nhưng đã thành một phần của truyện kể chứ không còn là guồng máy nhà nước.

Tôi muốn để lại một ý. Chúng ta thường đo sức mạnh của một truyền thống bằng công trình lớn nhất mà nó dựng được. Lịch sử Khmer gợi ý một thước khác. Hãy đo bằng số ngôi chùa nhỏ mà một dân tộc vẫn dựng lại được sau mỗi lần mất mát. Với quý vị đang nghe, có lẽ đây là chỗ để nhìn lại ngôi chùa gần nhà mình, và nhớ rằng nó nằm trong một mạch rất dài.

Nhưng thế kỷ XX sẽ đặt mạch dài ấy trước thử thách nặng nề nhất mà Đông Nam Á lục địa từng biết. Chiến tranh sẽ đi qua Lào, Campuchia và cả vùng này — và Tăng đoàn sẽ phải tìm cách đứng dậy. Điều gì đã xảy ra, và người ta phục hồi bằng cách nào?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.