Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Đây là một câu hỏi mà mọi người có đạo đức đều phải đối diện: nếu tin vào bất bạo động, thì làm gì với kẻ ác? Để mặc chúng? Hay có lúc phải dùng sức mạnh? Vua Milinda, một vị vua cai trị cả một vương quốc, hỏi câu này không phải để triết lý suông.

PHẦN 1 Hai lời dạy

Một mặt, Đức Phật dạy: đừng làm hại bất cứ ai trên đời; hãy có tâm từ với tất cả chúng sinh. Mặt khác, có câu dạy: niggaṇhe niggahārahaṃ, paggaṇhe paggahārahaṃ — “hãy chế ngự điều đáng chế ngự, hãy nâng đỡ điều đáng nâng đỡ”. Nhà vua hỏi: chế ngự chẳng phải là dùng sức mạnh, gây đau khổ sao? Vậy thì mâu thuẫn với bất hại.

PHẦN 2 Chế ngự tâm

Nāgasena đáp: câu “chế ngự điều đáng chế ngự” trước hết nói về tâm. Tâm phóng dật, dao động thì cần chế ngự; tâm co rút, trì trệ thì cần nâng đỡ. Điều bất thiện cần chế ngự; điều thiện cần nâng đỡ. Không có gì mâu thuẫn với bất hại cả.

Đây là cách đọc rất tinh: cặp chữ “chế ngự – nâng đỡ” (niggaha – paggaha) vốn là thuật ngữ của thiền tập. Khi tâm quá hăng, phóng đi, hành giả làm cho lắng xuống; khi tâm uể oải, hành giả khích lệ nó lên. Giống như người đánh xe giỏi: ngựa chạy quá nhanh thì ghì cương, ngựa chậm thì thúc nhẹ.

Cuộc chiến đầu tiên mà bất bạo động cho phép, là cuộc chiến với phiền não trong chính tâm mình.

PHẦN 3 Còn kẻ cướp thì sao?

Nhà vua vẫn hỏi tiếp: vậy khi trẫm bắt được kẻ cướp, phải xử thế nào? Nāgasena đáp: kẻ cướp bị trừng phạt là do chính việc làm của hắn, không phải do giáo lý của Đức Phật. Đức Phật không dạy vua đánh đập kẻ cướp; Ngài dạy mọi người không làm ác. Người đã làm ác thì chịu hậu quả của việc ác ấy, theo luật của vương quốc.

Ngài đưa ví dụ: một người tự ý nhảy xuống vực, rồi bị thương. Lỗi có phải của người chỉ đường, người đã dặn đừng đi gần mép vực? Không, lỗi của chính người nhảy. Cũng vậy, kẻ cướp đã tự đặt mình vào chỗ bị trừng phạt.

Câu trả lời này không biện minh cho sự tàn bạo. Nó chỉ phân biệt: giáo lý Phật không phải nguồn gốc của hình phạt; hình phạt là hậu quả của việc ác. Và một người cai trị có Phật tâm, dù phải xử phạt, vẫn xử với lòng công bằng, không với lòng thù hận.

PHẦN 4 Bất bạo động trong đời sống hôm nay

Kinh Pháp Cú (Dhp 5) dạy: hận thù không dứt được bằng hận thù; chỉ không hận thù mới dứt được hận thù. Đây là nền tảng của bất bạo động. Nhưng bất bạo động không có nghĩa là thụ động, để mặc điều sai. Trong gia đình, cha mẹ vẫn phải dạy con, có lúc nghiêm; trong xã hội, vẫn cần luật pháp. Điều quan trọng là tâm của người hành động: đang bảo vệ hay đang trả thù?

Với người thực hành, cặp “chế ngự – nâng đỡ” là công cụ hằng ngày. Sáng thức dậy thấy tâm uể oải: nâng đỡ bằng một ý nghĩ tích cực, một bài kinh ngắn. Giữa ngày thấy tâm nóng nảy: chế ngự bằng vài hơi thở sâu. Đó là “trấn áp” mà không làm hại ai, kể cả chính mình.

Tập tới là một câu hỏi về sức mạnh: nghiệp mạnh hơn thần thông? Vì sao Tôn giả Mahāmoggallāna, bậc thần thông đệ nhất, vẫn bị giết?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.