Dòng Pháp

Phật giáo Việt Nam không phải một khối mà là vùng chồng lấn của nhiều dòng chảy: Thiền từ phương bắc, Tịnh Độ thấm vào dân gian, nghi lễ mang màu Mật giáo, Theravāda ở phía nam, và tín ngưỡng bản địa quấn quanh tất cả.

Luy Lâu nằm giữa tuyến hàng hải từ Ấn Độ lên Trung Hoa và đã là một điểm tiếp nhận Phật giáo sớm. Tập này tách tầng cẩn thận Mâu Tử Lý hoặc luận, Khương Tăng Hội và Tứ Pháp để thấy chúng ta biết chắc được bao nhiêu.

Phật giáo là một truyền thống truyền bằng con người. Tập này đi qua thời thuộc địa, chiến tranh và giai đoạn Khmer Đỏ ở Campuchia, Lào sau 1975, rồi dừng lâu ở phần sáng: Tăng đoàn được phục hồi bằng những người già, cộng đồng lưu vong và những người đi tìm sách.

Vì sao một vương quốc từng dựng những đền đài lớn bậc nhất loài người từng xây lại kết thúc hành trình tôn giáo của mình trong những ngôi chùa gỗ nhỏ giữa làng? Ba lớp tôn giáo ở Angkor không nối đuôi nhau mà chồng lên nhau, và Theravāda đến qua những nhà sư đi bộ.

Lan Xang, “triệu voi”, là vùng đất ít được sử sách thế giới nói tới cho đủ. Ở đây một thành phố mang tên một pho tượng, ngôi chùa là thư viện, trường học và kho ký ức của làng, và truyền thống sống sót nhờ vô số bàn tay nhỏ cứ thắp lại mỗi mùa.

Thế kỷ XIX, ở Miến Điện và Xiêm, người ta cùng đặt lại một câu hỏi rất cũ với sức nặng rất mới: chư Tăng có đang hành trì đúng như Luật dạy, và bản kinh ta đọc có đúng là bản chuẩn? Nhà nước, in ấn, tàu hơi nước và phương Tây cùng đổ về một chỗ.

Sukhothai, Lan Na và Ayutthaya không nối tiếp nhau thành một dòng thẳng mà cùng tồn tại, cạnh tranh và liên minh. Và tấm bia Ramkhamhaeng nổi tiếng nhất lại là tư liệu đang bị tranh cãi dữ dội nhất.

Phật giáo không được “đưa vào” Miến Điện ở thời Pagan: nó đã có mặt từ thời Pyu nhiều thế kỷ trước. Cái mới ở Pagan không phải là Chánh pháp, mà là quy mô định chế — một cỗ máy cúng dường khổng lồ được minh văn ghi lại.

Borobudur và Angkor rất hay bị gộp lại trong trí nhớ phổ thông, nhưng chúng khác nhau về thời đại, về tôn giáo và về cách vận hành. Một nơi kể con đường tu bằng cách bắt thân thể ta đi con đường ấy; nơi kia có ba lớp tôn giáo không được phép gộp.

Phù Nam, Dvāravatī và Śrīvijaya không phải ba vương quốc song song như ba nước trên bản đồ hôm nay, mà là ba kiểu thực thể khác hẳn nhau: một ngã tư cảng thị, một phong cách văn hóa, và một thế lực kiểm soát đường biển.