Dòng Pháp

Trước khi có bất kỳ người phương Tây nào ngồi thiền, đã có những ngôi chùa ở Bắc Mỹ do người lao động di dân dựng lên. Phật giáo đến phương Tây qua hai kênh — di dân và cải đạo — vốn hầu như không gặp nhau trong một thời gian dài.

Một sự nghiệp học thuật lớn bắt đầu từ việc một viên chức thuộc địa cần đọc giấy tờ đất. Pali Text Society đưa tạng Pāli ra khỏi tu viện, vào bản in và bản dịch — với cả công lao lẫn hệ quả của việc cố định văn bản.

Cho tới đầu thế kỷ XIX, châu Âu chưa thực sự có khái niệm “Phật giáo” như một tôn giáo thống nhất. Việc nhận ra các truyền thống ấy quy về một người sáng lập là một phát hiện của ngữ văn học — và cặp kính của người đọc cũng in dấu lên đó.

Chuyện gì xảy ra với một truyền thống văn bản và tu viện khi nó bị tách khỏi mảnh đất đã nuôi nó? Tập này không bàn chính trị, chỉ theo dõi việc tái lập tu viện ở Ấn Độ, cuộc chạy đua cứu văn bản, những gì không cứu được bằng sách, và nghịch lý của sự phân tán.

Cảnh hàng trăm vị sư vỗ tay tranh biện giữa sân tu viện Tây Tạng là một lớp học, tiếng vọng của giảng đường Nālandā. Tập này đi qua Năm bộ đại luận, bốn lý do vì sao phải tranh biện, và con đường dài tới học vị geshe.

Bốn dòng lớn Tây Tạng không phải bốn giáo phái ra đời cùng lúc: chúng hình thành cách nhau nhiều thế kỷ trên cùng một nền Kangyur, Tengyur và giới luật. Đi theo thời gian từ tiền truyền, hậu truyền tới Nyingma, Kagyü, Sakya, Gelug và phong trào Rimé.

Thiền, Tịnh Độ và Nichiren là ba câu trả lời cho cùng một câu hỏi của thời mạt pháp: con người ở thời đại này còn tự mình đi tới nơi được không? Ba lối vào, ba tư thế của tâm, trình bày theo logic nội tại của từng truyền thống.

Bán đảo Triều Tiên không chỉ là trạm dừng chân giữa Trung Hoa và Nhật Bản. Tập này đặt Triều Tiên giữa sân khấu: hộ quốc Phật giáo, Wonhyo và Jinul, Cao Ly đại tạng kinh, rồi con đường sang Nhật Bản và cuộc dung hợp giữa Phật và kami.

Phật giáo bước vào Trung Hoa với một lý lịch rất bất lợi, vậy mà nó ở lại. Năm bước để một truyền thống Ấn Độ trở thành một phần của văn minh Trung Hoa: vay mượn từ vựng, dịch cho đúng, phán giáo, hòa giải với xã hội chủ nhà và bén rễ vào đời sống vật chất.

Theravāda đã hiện diện ngay bên cạnh qua các chùa Khmer, vậy vì sao mãi tới giữa thế kỷ XX người Kinh mới tiếp nhận nó thành một mạch riêng? Câu chuyện của những người học Pāli ở Phnom Penh, dịch Tam tạng sang tiếng Việt và đưa thiền minh sát tới cư sĩ.