Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Suốt nhiều tập vừa rồi, chúng ta đã đi theo con đường của các bản dịch lên cao nguyên Tây Tạng. Chúng ta đã thấy một điều hiếm có trong lịch sử tôn giáo: cả một thư viện Ấn Độ được chuyển ngữ gần như trọn vẹn sang một ngôn ngữ khác, rồi được giữ ở nơi ấy suốt nhiều thế kỷ. Hôm nay chúng ta nói về điều xảy ra khi thư viện ấy phải rời khỏi chỗ của nó.

Tôi xin nói rõ ngay từ đầu về phạm vi của tập này. Năm 1959 là một mốc lịch sử gắn với nhiều diễn biến chính trị mà chúng tôi sẽ không bàn tới trong một podcast lịch sử Phật giáo. Chúng tôi không đứng về phía nào, không quy kết ai, và không tường thuật các sự kiện ấy. Điều chúng tôi quan tâm, và điều thuộc về câu chuyện của series này, là một câu hỏi hẹp hơn nhiều. Chuyện gì xảy ra với một truyền thống văn bản và tu viện khi nó bị tách khỏi mảnh đất đã nuôi nó?

PHẦN 1 Trước năm ấy: sách và lung

Trước năm ấy, cấu trúc của Phật giáo Tây Tạng gắn chặt với địa lý. Có những đại tu viện với hàng nghìn tăng sĩ, có chương trình học kéo dài hàng chục năm, có các kỳ tranh biện, có học vị geshe đạt được sau khi đi hết chương trình luận lý và kinh viện.

Có hai tạng lớn: bka' 'gyur, phần dịch lời Phật, và bstan 'gyur, phần dịch luận thư Ấn Độ. Hai tạng ấy được khắc mộc bản, in và lưu giữ ở nhiều nơi.

Và có một thứ không nằm trong sách: lung, tức truyền thừa khẩu truyền. Ở Tây Tạng, một bản văn không chỉ được đọc. Nó được nhận, từ miệng một vị thầy đã từng nhận nó từ thầy của mình. Đây là điểm mà tôi muốn quý vị giữ trong đầu suốt tập này, vì nó giải thích vì sao mất mát ở đây không đơn giản là mất sách.

PHẦN 2 Dựng lại tu viện với đúng tên cũ

Từ năm 1959, một số lượng lớn tăng sĩ và cư sĩ rời cao nguyên, vượt các đèo Himalaya, và tới Ấn Độ, Nepal, Bhutan, Sikkim. Ấn Độ tiếp nhận, và các khu định cư được lập ở nhiều nơi. Dharamsala ở phía bắc trở thành trung tâm hành chính và văn hóa của cộng đồng. Ở phía nam, tại Karnataka, đất được cấp cho các khu định cư nông nghiệp.

Và ở đó xảy ra một điều đáng chú ý về mặt lịch sử tôn giáo. Người ta không chỉ dựng lại chùa. Người ta dựng lại các tu viện cũ, với đúng tên cũ, đúng cơ cấu học đường cũ, đúng chương trình tranh biện cũ. Một tu viện từng nằm trên cao nguyên khô lạnh, nay mọc lại giữa vùng nhiệt đới Nam Ấn, mang nguyên tên gọi của nó.

Đây là một quyết định có ý thức. Nó nói rằng: cái phải giữ không phải tòa nhà, mà là chương trình học và chuỗi truyền thừa.

Cái phải giữ không phải tòa nhà, mà là chương trình học và chuỗi truyền thừa.

PHẦN 3 Cuộc chạy đua cứu văn bản

Song song với việc dựng tu viện là một cuộc chạy đua âm thầm với thời gian, và đây là phần tôi thấy cảm động nhất. Người ta bắt đầu tìm lại từng bản văn. Có những bản được mang theo trên lưng khi vượt núi. Có những bản chỉ còn tồn tại trong trí nhớ của một vị thầy cao tuổi, và phải được đọc lại để chép xuống. Có những bản được tìm thấy ở các thư viện tu viện vùng Himalaya bên ngoài cao nguyên, ở Ladakh, ở Nepal, ở Bhutan — những nơi trước đó bị xem là ngoại vi, nay bỗng trở thành kho lưu trữ.

Và có một nỗ lực rất lớn của giới thư viện quốc tế nhằm sưu tập, in lại và bảo quản khối văn bản Tây Tạng. Công trình của Gene Smith trong lĩnh vực này thường được nhắc tới như một trường hợp tiêu biểu: một người dành cả đời để đi tìm, mua lại, in lại và lập danh mục những gì có thể tìm được. Kết quả là ngày nay khối văn bản Tây Tạng có lẽ là một trong những khối văn bản Phật giáo được số hóa và lập mục lục đầy đủ nhất trên thế giới.

Nhưng tôi phải nói phần còn lại của bức tranh, nếu không thì không trung thực. Bản in thì cứu được. Cái khó cứu hơn là những gì không nằm trên giấy. Một dòng thực hành đôi khi tồn tại trong tay vài người. Một cách giải một đoạn luận khó đôi khi chỉ được trao trong phòng riêng. Một kỹ thuật làm tượng, một lối tụng, một giai điệu, một cách bố trí đàn tràng — những thứ ấy sống bằng cơ thể người, và khi chuỗi người đứt, chúng không phục dựng lại được bằng cách đọc sách.

Giới nghiên cứu vẫn đang thảo luận xem tổn thất ở tầng này lớn tới đâu, và câu trả lời trung thực là: chúng ta chưa biết hết.

PHẦN 4 Sống gần nhau, lan ra thế giới

Có một hệ quả khác, ít bi kịch hơn, mà tôi nghĩ rất đáng nói. Trên cao nguyên, các tông phái lớn thường sống trong những vùng riêng, với những tu viện riêng, gặp nhau ở mức vừa phải. Trong lưu vong, họ sống gần nhau hơn bao giờ hết. Các hội nghị chung, các chương trình chung, các cuộc gặp thường xuyên trở thành chuyện bình thường.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng điều này đã làm ranh giới giữa các dòng phái mềm đi, và làm xuất hiện một thứ ý thức chung về "Phật giáo Tây Tạng" như một khối, điều vốn không hiển nhiên trước đó. Đây là một đặc điểm ta đã gặp nhiều lần trong series: hoàn cảnh khắc nghiệt thường tạo ra những hình thức tổ chức mới.

Và còn một hệ quả nữa, có lẽ là hệ quả lớn nhất về mặt lịch sử thế giới. Trước năm 1959, muốn học truyền thống này, người ta phải lên cao nguyên, và rất ít người làm được điều đó. Sau đó, các vị thầy có mặt ở Ấn Độ, rồi ở châu Âu, rồi ở Bắc Mỹ. Một truyền thống vốn nằm trong những thung lũng khó tới, trong vòng vài thập niên, trở thành một trong những hình thái Phật giáo được biết tới rộng rãi nhất bên ngoài châu Á.

Đây là một nghịch lý mà chúng ta nên ghi nhận mà không tô hồng. Sự phân tán là một mất mát. Nó đồng thời là một cơ chế lan truyền. Cả hai điều ấy đúng cùng lúc, và lịch sử không có nghĩa vụ phải chọn một.

Sự phân tán là một mất mát. Nó đồng thời là một cơ chế lan truyền.

PHẦN 5 Khép lại phần Himalaya

Tới đây chúng ta khép lại phần Himalaya của series. Nhưng câu chuyện vừa rồi mở ra một hướng khác. Khi các vị thầy Tây Tạng tới châu Âu và Bắc Mỹ vào giữa thế kỷ XX, họ không bước vào một vùng đất trắng. Ở đó đã có sẵn một hình ảnh về Phật giáo, được dựng lên từ gần một thế kỷ trước, bởi những học giả, nhà ngôn ngữ học và viên chức thuộc địa châu Âu.

Hình ảnh ấy được dựng như thế nào, và nó đúng tới đâu, sai ở chỗ nào? Đó là câu chuyện của tập sau.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.