Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập trước, chúng ta thấy châu Âu thế kỷ XIX dựng lên một hình ảnh về Phật giáo, với cả ưu điểm lẫn định kiến của nó. Hôm nay chúng ta nói về một dự án cụ thể đã lớn lên từ bối cảnh ấy, và cho tới nay vẫn còn chạy. Một dự án mà nếu không có nó, phần lớn những gì người nói tiếng Anh biết về Phật giáo sơ kỳ sẽ không tồn tại.

PHẦN 1 Từ giấy tờ đất đến một tạng kinh

Người khởi xướng là một viên chức thuộc địa ở Tích Lan tên T. W. Rhys Davids. Theo các ghi chép về đời ông, ông tới đó làm việc hành chính, và trong công việc ấy phải xử lý những vụ tranh chấp liên quan tới tài sản tu viện. Muốn xử được, phải đọc được tài liệu. Muốn đọc được, phải học Pāli. Và ông học Pāli với các tăng sĩ Sri Lanka.

Tôi thích chi tiết này vì nó rất đời. Một trong những sự nghiệp học thuật lớn nhất của ngành Phật học bắt đầu từ việc một ông công chức cần đọc giấy tờ đất. Nhưng chuyện học Pāli đã cuốn ông đi xa hơn công việc rất nhiều.

Ông nhận ra một điều mà lúc ấy hầu như không ai ở châu Âu nhận ra rõ. Có cả một tạng kinh đồ sộ, bằng một ngôn ngữ Trung Ấn cổ, được bảo tồn trên lá bối khắp Sri Lanka, Miến Điện, Thái Lan, Campuchia, Lào — và gần như chưa bản nào được in ra ở dạng có thể dùng cho nghiên cứu. Vậy là ông lập Pali Text Society, một hội với mục tiêu rất gọn: biên tập và ấn hành văn bản Pāli, rồi dịch chúng.

PHẦN 2 Bản in phê bình và cái giá của việc cố định

Xin nói một chút về công việc ấy, vì nó không giống việc gõ lại một cuốn sách. Một bản văn Pāli tồn tại trong nhiều bản thảo, chép ở nhiều nước, bằng nhiều hệ chữ khác nhau. Chữ Sinhala, chữ Miến, chữ Thái, chữ Khmer — bốn hệ chữ khác nhau, nhưng cùng ghi một ngôn ngữ. Người biên tập phải gom các bản ấy lại, đọc song song, và ở mỗi chỗ chúng khác nhau thì phải quyết định. Chỗ này là lỗi chép, chỗ kia là biến thể vùng, chỗ nọ có thể là một truyền thống đọc khác thật sự. Đó là công việc của bản in phê bình, và nó vừa tỉ mỉ vừa dễ gây cãi nhau.

Ở đây có một hệ quả mà tôi muốn quý vị lưu ý, vì nó thuộc về Debate File của tập này. Trước khi có bản in, không có một “bản chuẩn” duy nhất. Có truyền thống Sri Lanka, có truyền thống Miến, có truyền thống Thái, mỗi truyền thống hơi khác nhau ở những chi tiết nhỏ, và điều đó hoàn toàn bình thường với một văn bản sống qua chép tay. Khi bản in ra đời, nó tạo ra một cái chuẩn. Và một khi có chuẩn, các biến thể tự nhiên trở thành “sai”.

Việc in ấn không chỉ bảo tồn văn bản. Nó cũng cố định văn bản, và cố định là một hành vi có hệ quả.

Việc in ấn không chỉ bảo tồn văn bản. Nó cũng cố định văn bản, và cố định là một hành vi có hệ quả.

PHẦN 3 Những học giả nữ gánh phần lớn công việc

Bây giờ tới phần mà tôi nghĩ series này nợ một sự nhấn mạnh. Khi người ta nhắc Pali Text Society, cái tên thường được nhớ là Rhys Davids. Nhưng phần lớn khối công việc khổng lồ ấy được gánh bởi Caroline Augusta Foley Rhys Davids. Bà là học giả theo đúng nghĩa, không phải người phụ tá.

Bà biên tập và dịch, làm việc nhiều trong mảng Abhidhamma — tức là khu vực khô khan và khó nhất của tạng Pāli, nơi các phạm trù tâm thức được phân tích tới mức khiến người đọc thường bỏ cuộc ở trang thứ ba. Bà cũng là người đưa ra ánh sáng những bản văn ghi lời các vị ni trưởng lão, ở thời điểm mà giới học thuật hầu như không quan tâm tới tiếng nói của phụ nữ trong Phật giáo sơ kỳ. Và sau khi chồng qua đời, bà điều hành hội trong một giai đoạn dài.

Sau bà, I. B. Horner tiếp tục, với công trình lớn về luật tạng và nhiều năm điều hành hội. Nói cách khác, một trong những hội học thuật lâu đời nhất của ngành Phật học được dẫn dắt bởi các học giả nữ trong phần lớn thế kỷ XX, ở một thời kỳ mà điều đó rất hiếm. Tôi nghĩ đây là chi tiết đáng nhắc, và đáng nhắc rõ.

PHẦN 4 Một chữ dịch lệch, và một hiệu sách

Xin nói thêm một điều cho công bằng hai chiều. Các bản dịch đầu tiên ấy mang dấu thời đại của chúng. Văn phong trang trọng kiểu Victoria, và một số lựa chọn từ ngữ mà hôm nay ta thấy lệch. Ví dụ kinh điển nhất là dịch dukkha thành “suffering”, tức đau khổ. Nó không sai hẳn, nhưng nó hẹp. Dukkha bao gồm cả cái bất toại nguyện âm ỉ của những thứ đang rất dễ chịu nhưng sẽ hết.

Dịch thành “đau khổ” khiến nhiều thế hệ độc giả phương Tây tưởng rằng Phật giáo nói mọi thứ đều khổ sở, và từ đó gắn cho nó cái nhãn bi quan. Một chữ dịch lệch, một thế kỷ hiểu lệch. Đó là quyền lực của người dịch, và cũng là gánh nặng của họ.

Một chữ dịch lệch, một thế kỷ hiểu lệch.

Nhưng tổng kết lại thì cán cân rất rõ. Nhờ dự án này, tạng Pāli có bản in, có bản dịch, có từ điển, có ngữ pháp, có thư mục. Một người ở bất cứ đâu trên thế giới, không cần tới tu viện nào, có thể tự đọc kinh điển. Và điều đó, về mặt lịch sử, là một thay đổi rất lớn.

Trong suốt hơn hai nghìn năm, muốn tiếp cận tạng kinh, quý vị phải đi qua một định chế: một tu viện, một vị thầy, một truyền thừa. Từ cuối thế kỷ XIX, quý vị có thể đi qua một hiệu sách. Chúng ta sẽ gặp lại hệ quả của thay đổi ấy nhiều lần trong những tập còn lại.

Vì khi kinh điển đã ra khỏi tu viện và vào thư viện công cộng, thì sớm muộn sẽ có người đọc chúng, tin chúng, và muốn thực hành theo. Những người ấy sống ở London, ở Paris, ở New York. Họ lập hội, dựng chùa, thọ giới, và làm những việc khá lạ lùng trong mắt hàng xóm. Phật giáo đã bén rễ ở châu Âu và Bắc Mỹ bằng những con đường nào? Đó là câu chuyện của tập sau.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.