Pháp còn phải bỏ, huống gì phi pháp: chiếc bè trong Alagaddūpama Sutta
Một người qua sông xong, đội chiếc bè lên đầu đi suốt quãng đường còn lại vì biết ơn nó. Nghe buồn cười, nhưng đây có lẽ là ví dụ được cả Kinh Kim Cương lẫn Kinh tạng Pāli cùng giữ gần như nguyên vẹn. Hiếm có chỗ nào hai truyền thống gặp nhau rõ đến vậy.
Kinh Kim Cương (phần 6) viết: Như Lai thường nói, các tỳ-kheo nên biết pháp Ta nói như chiếc bè, pháp còn phải bỏ, huống gì phi pháp. Câu này có tương đương gần như trực tiếp trong Alagaddūpama Sutta (MN 22): “dhammāpi vo pahātabbā, pageva adhammā”. Chữ “thường nói” trong Kim Cương cho thấy chính kinh này đang nhắc lại một lời dạy đã quen thuộc. Trong MN 22, chiếc bè là để vượt qua, không phải để nắm giữ (nittharaṇatthāya no gahaṇatthāya), và đi kèm ví dụ con rắn: học Pháp sai cách như bắt rắn đằng đuôi. Đây là một trong những điểm tương đồng văn bản rõ nhất của cả series.
Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về câu “pháp còn phải bỏ, huống gì phi pháp” và chiếc bè trong Alagaddūpama Sutta.
Có một kiểu tranh luận rất quen trên các diễn đàn Phật học. Một bên trích kinh, bên kia trích kinh khác. Một bên gọi bên kia là “chấp”, bên kia đáp lại “chính anh mới chấp”. Ba trăm bình luận sau, không ai còn nhớ câu hỏi ban đầu là gì. Mỗi người đang đứng trên một chiếc bè rất đẹp, và dùng mái chèo để gõ vào bè của người khác.
Đức Phật đã thấy trước cảnh này từ hơn hai nghìn năm trước, và dành cả một bài kinh để nói về nó.
PHẦN 1 Bối cảnh MN 22: một tỳ-kheo hiểu sai
Kinh Ví Dụ Con Rắn bắt đầu bằng tỳ-kheo Ariṭṭha, người cho rằng các pháp được gọi là chướng ngại thì thật ra không gây chướng ngại cho người hưởng thụ dục lạc. Đức Phật triệu ông đến, quở trách, rồi giảng cho chúng tăng hai ví dụ nổi tiếng: con rắn và chiếc bè.
Ví dụ con rắn: có những người học Pháp để chỉ trích người khác hoặc để thắng tranh luận, không vì mục đích của Pháp. Như người đi tìm rắn, bắt nó đằng đuôi, bị rắn quay lại cắn. Người khéo thì dùng gậy chạc ghìm cổ rắn rồi mới bắt. Pháp khéo nắm thì đem lại lợi ích; nắm sai thì chính Pháp trở thành chỗ bị thương.
PHẦN 2 Chiếc bè
Một người đi đường gặp dòng sông lớn. Bờ bên này nguy hiểm, bờ bên kia an ổn, không có cầu, không có đò. Người ấy gom cỏ, cây, cành, lá, kết thành bè, dùng tay chân chèo sang bờ. Sang đến nơi, người ấy nghĩ: chiếc bè này giúp ích cho mình biết bao, hay là đội nó lên đầu, vác lên vai mà đi. Đức Phật hỏi các tỳ-kheo: làm vậy có đúng cách với chiếc bè không? Không. Cách đúng là kéo bè lên bờ hoặc để nó trôi đi, rồi tiếp tục lên đường.
Evameva kho, bhikkhave, kullūpamo mayā dhammo desito nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāya. Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, ājānantehi dhammāpi vo pahātabbā, pageva adhammā.
Cũng vậy, này các tỳ-kheo, Ta dạy Pháp như chiếc bè, để vượt qua, không phải để nắm giữ. Này các tỳ-kheo, khi hiểu được ví dụ chiếc bè, các pháp còn phải bỏ, huống gì phi pháp.
Nguồn: MN 22 Alagaddūpama SuttaChiếc bè tốt nhất là chiếc bè đưa người sang sông, rồi được để lại bên bờ mà không ai tiếc.
PHẦN 3 Khi Kim Cương nói “Như Lai thường nói”
Ở phần sáu Kinh Kim Cương, sau khi dạy không nên chấp pháp, cũng không nên chấp phi pháp, Đức Phật nói: vì nghĩa ấy, Như Lai thường nói, các tỳ-kheo nên biết pháp Ta nói như ví dụ chiếc bè, pháp còn phải bỏ, huống gì phi pháp.
Chữ “thường nói” rất đáng chú ý. Văn bản Kinh Kim Cương tự nó đang trích dẫn một lời dạy đã được biết đến rộng rãi trong cộng đồng Phật giáo. Đặt cạnh MN 22, mức tương đồng gần như từng ý. Đây là một trong số ít chỗ mà series có thể nói: ở đây hai truyền thống không chỉ cùng chủ đề, mà cùng chia sẻ một chất liệu giáo pháp chung.
| Khía cạnh | Kinh Kim Cương (phần 6) | MN 22 Alagaddūpama | Mức đối chiếu |
|---|---|---|---|
| Hình ảnh | Chiếc bè | Chiếc bè (kulla) | Tương đồng trực tiếp |
| Kết luận | Pháp còn phải bỏ, huống gì phi pháp | Dhammāpi pahātabbā, pageva adhammā | Gần như từng ý |
| Ngữ cảnh | Không chấp pháp tướng, phi pháp tướng | Học Pháp để vượt qua, không để nắm giữ, không để tranh luận | Khác điểm nhấn |
Khác nhau ở đâu? Trong MN 22, ngữ cảnh là việc hiểu sai và dùng sai giáo pháp, nhấn vào mục đích thực hành. Trong Kim Cương, câu này nằm giữa lập luận không chấp tướng, kể cả tướng của “pháp”. Truyền thống chú giải Pāli giải thích “pháp” cần buông ở đây gồm cả những trạng thái thiện cao quý như chỉ và quán: không phải bỏ thực hành, mà buông sự tham luyến đối với chúng.
PHẦN 4 Hiểu lầm lớn nhất: bỏ bè khi còn giữa sông
Có người đọc “pháp còn phải bỏ” rồi kết luận: vậy không cần học kinh, không cần giữ giới, không cần ngồi thiền, “tâm không chấp là đủ”. Đó là nhảy khỏi bè khi còn giữa dòng nước xiết. Trong ví dụ, người ta chỉ để bè lại sau khi đã sang bờ. Trước đó phải kết bè cẩn thận và chèo hết sức.
Còn một kiểu hiểu lầm thứ hai, tinh vi hơn: đội bè trên đầu nhưng nói rằng mình đã buông bè. Người ấy rất hay nói “đừng chấp”, nhưng ai hiểu khác ý mình về chữ “đừng chấp” thì liền bị gọi là chấp. Chiếc bè giờ được sơn dòng chữ “không chấp”, nhưng vẫn nằm trên đầu.
PHẦN 5 Chiếc bè trong đời thường
Phương pháp thiền là bè. Truyền thống là bè. Một vị thầy, một cuốn sách, một bộ thuật ngữ Pāli cũng là bè. Giá trị của chúng rất lớn, và chính vì thế càng dễ bị đội lên đầu. Một câu hỏi đơn giản giúp nhận ra: lúc này thứ đang được cầm là để đi qua hay để giữ lại? Khi học Pháp làm tâm mềm hơn, nó đang là bè. Khi học Pháp làm tâm cứng hơn, có lẽ bè đã lên đầu.
2. Hỏi mục đích. Với mỗi chiếc, hỏi: nó đang giúp vượt qua tham, sân, si nào cụ thể?
3. Bắt rắn đúng cách. Lần tới khi muốn trích kinh trong một cuộc tranh luận, dừng lại hỏi: đang dùng Pháp để hiểu, hay để thắng?
• MN 22: Pháp như chiếc bè, để vượt qua, không để nắm giữ; các pháp còn phải bỏ, huống gì phi pháp.
• Kinh Kim Cương (phần 6) nhắc lại cùng ví dụ với chữ “Như Lai thường nói” – một chỗ tương đồng văn bản rất trực tiếp.
• Ví dụ con rắn: học Pháp để chỉ trích, tranh luận là bắt rắn đằng đuôi.
• Buông bè là sau khi sang bờ, không phải nhảy khỏi bè giữa dòng; cũng đừng đội bè “không chấp” lên đầu.
- Chiếc bè nào đang được đội trên đầu mà tưởng là đã buông?
- Lần gần nhất trích dẫn kinh, mục đích là để hiểu hay để thắng?
- Việc học Pháp gần đây làm tâm mềm hơn hay cứng hơn?
“Pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp” nghĩa là gì?
Pháp còn phải buông bỏ, huống gì phi pháp: giáo pháp là phương tiện để vượt qua khổ, không phải đối tượng để bám giữ.
Câu này có trong kinh Pāli không?
Có tương đương gần như trực tiếp trong MN 22 Alagaddūpama Sutta: “kullūpamaṃ vo ājānantehi dhammāpi vo pahātabbā, pageva adhammā”.
Buông pháp có nghĩa là bỏ tu tập?
Không. Trong ví dụ, người ta chỉ để bè lại sau khi đã sang bờ; điều cần buông là sự tham luyến và chấp giữ đối với pháp.
Nếu ngay cả pháp cũng không nên ôm, thì việc làm lành, như bố thí, có nên làm với tâm “đang làm lành” không? Tập 13: Bố thí mà không trụ tướng đặt dāna của Kim Cương cạnh những lời dạy về bố thí trong kinh Pāli.
Còn 12 tập nữa trong chuyên đề Kinh Kim Cương trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.
Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
Series Kinh Kim Cương trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — 24 tập, đối chiếu mà không đồng nhất hai hệ kinh điển.
Đọc trọn bộ 24 tập theo đúng thứ tự trong chuyên mục
Xem toàn bộ series →