Khoảnh khắc chuyển dòng: tâm siêu thế
Suốt bảy mươi sáu tập, ta đã đi qua những tâm thiện xây nên ba cõi. Đến đây chú giải đổi giọng: có một tâm thiện không xây gì cả — và nó chỉ kéo dài đúng một sát na.
Tập trước ta dừng lại ở lời hẹn: sau thắng xứ là tám giải thoát.
Chú giải giữ lời hẹn ấy, nhưng giữ rất gọn — chỉ vài trang. Và lý do nó gọn lại chính là điều đáng học. Bởi vì khi đọc xong mấy trang ấy, ta nhận ra vimokkha không phải một tầng tu mới. Nó là tên gọi thứ ba của cùng một thứ ta đã học suốt mấy tập vừa rồi.
Rồi ngay sau đó, sách mới thật sự sang trang.
PHẦN 1Ba cái tên, một pháp
Chương giải thoát mở ra bằng một câu hỏi rất Abhidhamma: vimokkha là giải thoát theo nghĩa nào?
dịch: “Vậy giải thoát cần được hiểu theo nghĩa nào? — Theo nghĩa thắng giải. Nghĩa thắng giải ấy là gì? Là nghĩa khéo thoát khỏi các pháp đối nghịch, và nghĩa khéo thoát ra do thích thú nơi cảnh. Ý nói: tâm vận hành trên cảnh với trạng thái không bị nắm giữ, không chút nghi ngại — ví như giấc ngủ của đứa bé buông xuôi hết tay chân trong lòng cha.”— Aṭṭhasālinī, Vimokkhakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.234) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy đọc lại hình ảnh cuối cùng ấy một lần nữa, chậm thôi.
Đứa bé ngủ trong lòng cha. Tay chân nó buông xuôi hết — vissaṭṭhaaṅgapaccaṅga. Nó không giữ tư thế nào cả. Nó cũng không cần đề phòng gì. Chú giải nói: tâm ở trong giải thoát vận hành trên cảnh đúng như vậy.
Đây là một định nghĩa rất lạ nếu ta quen nghĩ “giải thoát” là thoát ra khỏi một chỗ. Ở đây, giải thoát lại được mô tả bằng tư thế buông mình vào — và chính vì buông được vào nên mới thoát được khỏi.
Giải thoát, theo nghĩa của chương này, không phải là tâm giằng ra khỏi cảnh. Là tâm thôi đề phòng cảnh — như đứa bé thôi giữ tay chân trong lòng cha.
Nhưng rồi chú giải làm một việc còn đáng chú ý hơn: nó gom ba chương lại.
dịch: “Như vậy, dù gọi là biến xứ, hay thắng xứ, hay giải thoát, thì cũng chỉ là thiền sắc giới mà thôi. Bởi vì nó được gọi là kasiṇa theo nghĩa toàn phần của cảnh; được gọi là abhibhāyatana theo nghĩa chế ngự cảnh; được gọi là vimokkha theo nghĩa thắng giải nơi cảnh và thoát khỏi các pháp đối nghịch.”— Aṭṭhasālinī, Vimokkhakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.235–236) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ba tên gọi. Một pháp. Khác nhau ở quan hệ với cảnh: cảnh trải khắp, cảnh bị vượt lên, cảnh được buông mình vào.
Và chú giải nói luôn vì sao có ba cách gọi: “Tattha kasiṇadesanā abhidhammavasena, itarā pana suttantadesanāvasena vuttāti veditabbā” — cách dạy biến xứ là theo lối Vi Diệu Pháp, hai cách kia là theo lối Kinh tạng (tr.236). Cùng một pháp, hai văn phong.
Ba tập vừa qua, vì vậy, là ba khung nhìn của một loại tâm duy nhất. Đẹp, tinh vi, nhưng tất cả đều còn nằm trong một chỗ: chúng vẫn là tâm của cõi.
PHẦN 2Sang trang: “vượt khỏi đời” nghĩa là gì
Sau các phạm trú, sau bất tịnh, sau vô sắc, Bộ Pháp Tụ chốt lại phần tâm thiện ba cõi bằng một dòng ngắn: Tebhūmakakusalaṃ — xong phần thiện ba cõi. Rồi mở một chương mới.
dịch: “Sau khi đã chỉ ra tâm thiện làm sinh khởi sự thành tựu trong ba hữu như vậy, nay — để chỉ ra tâm thiện siêu thế nhằm vượt qua tất cả các hữu — lại khởi lên đoạn ‘những pháp nào là thiện’ v.v.”— Aṭṭhasālinī, Lokuttarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.257) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy để ý hai vế đặt cạnh nhau: thiện ba cõi làm sinh khởi sự thành tựu trong ba hữu; thiện siêu thế để vượt qua tất cả các hữu. Cùng chữ “thiện”. Hai hướng ngược nhau hoàn toàn.
Chữ lokuttara được chiết tự ba lần, và ba lần ấy không thừa:
dịch: “Ở đây, ‘siêu thế’ là siêu thế theo nghĩa nào? — Vượt qua đời, nên là siêu thế; đi lên khỏi đời, nên là siêu thế; vượt khỏi đời, chế ngự nó mà đứng, nên là siêu thế.”— Aṭṭhasālinī, Lokuttarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.257) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ba động từ: tarati — lội qua, như qua sông. uttarati — trồi lên khỏi, như ngoi lên khỏi mặt nước. samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhati — đã qua rồi, đã chế ngự rồi, và đứng ở đó.
Nghĩa thứ ba mới là nghĩa nặng nhất. Hai nghĩa đầu còn là chuyển động. Nghĩa thứ ba là một chỗ đứng mới — không phải cố gắng vượt nữa, mà đã ở phía bên kia.
PHẦN 3Một sát na — và đó là tất cả
Bộ Pháp Tụ dùng lại đúng công thức cũ: “vị ấy tu tập thiền”. Người đọc quen tay sẽ lướt qua. Chú giải thì dừng lại, và đặt vào đó một chữ làm đổi hẳn nghĩa.
dịch: “‘Tu tập thiền’ — nghĩa là tu tập, làm sinh khởi, làm tăng trưởng thiền an chỉ chỉ thuộc về một sát na tâm.”— Aṭṭhasālinī, Lokuttarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.258) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ekacittakkhaṇika. Chỉ một sát na tâm.
Cả chuỗi bài về thiền sắc giới vừa rồi nói về những trạng thái có thể trú — nhập định một giờ, hai giờ, cả ngày. Ở đây, cùng chữ “thiền an chỉ”, cùng đủ các chi thiền, nhưng không trú được. Nó sinh, làm xong việc, rồi diệt.
Ta đã có một tập riêng về độ ngắn của sát na. Hãy mang con số ấy đặt vào đây: điều phân chia một người phàm với một bậc Thánh Dự lưu xảy ra trong khoảng thời gian đó.
Đạo không phải một trạng thái ta bước vào và ở lại. Nó là một sát na làm xong một việc — rồi việc ấy không cần làm lại nữa.
Và chính vì nó không trú được nên nó không thể là chỗ để ta tự hào. Không ai “đang ở trong đạo”. Người ta chỉ đã đi qua.
PHẦN 4Người đắp tường và người cầm vồ
Đây là chỗ hay nhất của cả chương, và may thay nó là một ví dụ rất dễ nhớ.
Bộ Pháp Tụ xếp các pháp thành hai nhóm: ācayagāmī — pháp đi theo hướng chất chồng, và apacayagāmī — pháp đi theo hướng tháo dỡ. Tâm thiện ba cõi thuộc nhóm đầu: mỗi lần khởi lên, nó lại góp thêm một viên gạch cho tử — tái sinh về sau. Còn tâm đạo thì:
dịch: “Còn pháp này thì ví như khi một người đang đắp bức tường cao mười tám khuỷu tay, thì một người khác cầm cái vồ lớn, cứ chỗ nào vừa đắp xong là phá dỡ, đập tan chỗ ấy mà đi tới; cũng vậy, nó đi tới trong khi tháo dỡ, đập tan những tử — tái sinh đã được tâm thiện ba cõi chất chồng lên, bằng cách làm khuyết mất các duyên — nên gọi là apacayagāmī.”— Aṭṭhasālinī, Lokuttarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.258) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hình ảnh này nói được điều mà mười trang lý luận không nói nổi.
Người thứ nhất đang làm một việc tốt. Bức tường mười tám khuỷu là công trình đàng hoàng — đó là bố thí, trì giới, thiền định, là tất cả những gì chúng ta đã học suốt bảy mươi mấy tập. Không ai chê nó.
Nhưng có người thứ hai đi sau, cầm cái vồ, và chỗ nào vừa đắp xong thì đập chỗ ấy.
Điều đáng chú ý nhất nằm ở mấy chữ paccayavekallakaraṇena — bằng cách làm khuyết mất các duyên. Cái vồ không đập vào bức tường đã xây. Quá khứ không xoá được. Nó đập vào khả năng bức tường ấy còn được xây tiếp. Nghiệp cũ vẫn còn đó; cái bị phá là điều kiện để nghiệp ấy trổ thành một đời sau.
Đó cũng là lý do vì sao người đắp tường và người cầm vồ có thể là cùng một người. Vị Thánh vẫn bố thí, vẫn trì giới, vẫn hành thiền. Chỉ là việc làm ấy không còn nối vào đâu nữa.
PHẦN 5“Đi ra” bằng bốn việc cùng lúc
Một chữ nữa trong danh mục: niyyānika — pháp dẫn ra khỏi. Chú giải chiết tự rồi hỏi tiếp: ra bằng cách nào?
dịch: “Nó đi ra khỏi đời, đi ra khỏi luân hồi nên là niyyānika; hoặc nhờ nó mà người ta đi ra nên là niyyānika. Quả vậy, người có nó đi ra trong khi liễu tri khổ, đi ra trong khi đoạn tập, đi ra trong khi chứng ngộ diệt, đi ra trong khi tu tập đạo.”— Aṭṭhasālinī, Lokuttarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.258) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bốn mệnh đề, cùng một động từ niyyāti lặp lại bốn lần. Đây không phải bốn bước nối tiếp. Đây là bốn việc của một sát na: ngay khi khổ được liễu tri thì tập được đoạn, diệt được chứng, đạo được tu — trong cùng một khoảnh khắc ấy.
Tứ đế, ở chỗ này, thôi là bốn điều để học thuộc. Chúng là bốn mặt của một hành động duy nhất.
Chú giải còn giải thích vì sao quả Dự lưu được gọi là bhūmi — “đất”: vì các pháp tương ưng có mặt ở đó nhờ nương vào nó, và vì bản thân nó cũng sinh khởi, không như Niết-bàn vốn không có chuyện xuất hiện (tr.258). Một phân biệt nhỏ mà sắc: quả thì sinh; Niết-bàn thì không.
PHẦN 6Ai vắng mặt trong khoảnh khắc ấy
Phần cuối chương là chỗ dễ đọc lướt nhất, nhưng lại nói nhiều nhất về hình dạng của sát na đạo.
Thứ nhất, có một căn chỉ xuất hiện ở đây, không ở đâu khác:
dịch: “Ở đây, căn ‘tôi sẽ biết điều chưa từng được biết’ là căn sinh khởi nơi người đang thực hành, do sự hướng tâm đi trước như vầy: ‘trong vòng luân hồi không thấy đâu là khởi đầu, ta sẽ biết cái bất tử chưa từng được biết, hay chính là pháp bốn sự thật’.”— Aṭṭhasālinī, Lokuttarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.260) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Tên của căn này gần như một câu nói. Và điều nó khẳng định rất mạnh: trong suốt vòng luân hồi không thấy đâu là khởi đầu, chỗ này chưa từng được biết. Không phải quên rồi nhớ lại. Chưa từng.
Thứ hai, ba chi đạo thuộc giới — chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng — ở các tâm trước chỉ xuất hiện lẻ tẻ, thì tại đây có mặt đủ cả ba cùng lúc, khiến năm chi đạo thành tám chi đạo (tr.259–260). Bát chánh đạo, đúng nghĩa đủ tám, chỉ có ở sát na này.
Thứ ba — và đây là chi tiết khiến người đọc hay giật mình — có hai pháp rất đẹp không được kể vào:
dịch: “Còn bi và hỷ thì có chúng sinh làm cảnh, trong khi các pháp này có Niết-bàn làm cảnh — nên hai pháp ấy không được kể vào đây.”— Aṭṭhasālinī, Lokuttarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.260) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Đây không phải một lời chê. Bốn phạm trú vẫn là những tâm cao quý nhất trong phần hiệp thế. Nhưng lý do loại trừ ở đây thuần túy là kỹ thuật: một tâm chỉ bắt một cảnh. Sát na đạo bắt Niết-bàn. Bi và hỷ bắt chúng sinh. Hai cảnh không thể cùng có mặt trong một sát na.
Lòng bi không bị loại khỏi con đường. Nó chỉ không thể cùng đứng trong một sát na với cái thấy Niết-bàn — vì sát na ấy đang nhìn chỗ khác.
Hiểu vậy thì hết băn khoăn. Vị Thánh không phải người đã bỏ lòng bi lại phía sau; vị ấy là người có một khoảnh khắc không nhìn về phía chúng sinh, và sau khoảnh khắc ấy thì nhìn lại — với một cái nhìn khác hẳn.
2. Trong một ngày, để ý xem bạn có đang mong “giữ” một trạng thái tu nào đó không. Rồi nhớ lại chữ ekacittakkhaṇika: thứ quan trọng nhất trong đạo lộ không giữ được.
3. Thử đặt mình vào tư thế của đứa bé ngủ trong lòng cha — buông xuôi tay chân, không đề phòng — khi ngồi với một đối tượng quen thuộc. Ghi lại: giữ chặt và buông mình vào, cái nào làm tâm yên hơn?
Lokuttarakusala — tâm thiện siêu thế — không phải một bậc thiền cao hơn. Nó là loại thiện đi ngược hướng với mọi thiện đã học trước đó.
• Biến xứ, thắng xứ, giải thoát chỉ là một pháp — thiền sắc giới, gọi theo ba quan hệ với cảnh; kasiṇa là lối Vi Diệu Pháp, hai tên kia là lối Kinh tạng (tr.235–236).
• Giải thoát được định nghĩa bằng sự buông mình: như đứa bé buông xuôi tay chân ngủ trong lòng cha (tr.234).
• Ba nghĩa của “siêu thế”: vượt qua đời, đi lên khỏi đời, và đứng sau khi đã chế ngự đời (tr.257).
• Chỉ một sát na: ekacittakkhaṇikaṃ appanājhānaṃ — thiền an chỉ không trú được (tr.258).
• Người đắp tường và người cầm vồ: đạo tháo dỡ tái sinh bằng cách làm khuyết mất các duyên, chứ không xoá việc đã làm (tr.258).
• Bốn việc trong một khoảnh khắc: liễu tri khổ, đoạn tập, chứng diệt, tu đạo — bốn mặt của cùng một lần “đi ra” (tr.258).
• Bi và hỷ vắng mặt vì cảnh của chúng là chúng sinh, còn cảnh ở đây là Niết-bàn (tr.260).
- Nếu điều quan trọng nhất chỉ kéo dài một sát na, thì những gì bạn đang cố duy trì trong việc tu — chúng đang phục vụ điều gì?
- Cái vồ không phá bức tường đã xây, nó phá duyên để xây tiếp. Trong đời bạn, có chỗ nào bạn đang cố sửa quá khứ thay vì cắt điều kiện của tương lai?
- Một pháp đẹp có thể bị loại khỏi một khoảnh khắc chỉ vì nó nhìn hướng khác. Điều đó gợi gì cho cách bạn đánh giá các pháp môn?
Tâm siêu thế cho ta thấy đích đến. Nhưng chú giải không để ta dừng ở chỗ chiêm ngưỡng: ngay trong chương này, nó đã mở ra lộ trình của tuệ quán — nắm bốn đại, nắm sắc y đại sinh, phân định danh và sắc. Tập sau, ta đi vào đúng chỗ ấy: thấy danh-sắc để buông danh-sắc.
Còn 23 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.