Bốn phạm trú: từ bi hỷ xả có địa chỉ
Từ, bi, hỷ, xả thường được nói như bốn đức tính đẹp. Chú giải thì cấp cho mỗi thứ một tướng riêng, một cái làm nên nó, một cái làm hỏng nó — và đúng hai kẻ thù: một đứng xa, một đứng ngay bên cạnh.
Tập trước chúng ta đứng ở chỗ vắng nhất của định.
Bốn tầng vô sắc lần lượt bỏ cái dĩa đất, bỏ khoảng không, bỏ cái thức, rồi bỏ đến cả sự vắng mặt của thức. Ở đó không còn ai cả — theo nghĩa đen: đối tượng cuối cùng là một chỗ trống.
Bây giờ chú giải quay ngược lại. Vẫn là tâm thiện sắc giới, vẫn là thiền chứng thật sự với đầy đủ an chỉ — nhưng đối tượng thì không phải dĩa đất, không phải khoảng không, mà là chúng sinh. Người ta gọi bốn thứ này là tứ vô lượng tâm. Bộ Pháp Tụ gọi chúng là brahmavihāra — chỗ trú của Phạm thiên.
Và điều đầu tiên đáng ghi nhớ là: ở chương này, từ bi hỷ xả không phải một thái độ sống. Chúng là bốn đề mục thiền định, có thể đưa hành giả tới an chỉ, và được chú giải mổ xẻ bằng đúng bộ đồ nghề mà Vi Diệu Pháp dùng cho mọi pháp khác.
PHẦN 1Bốn cái tên, đọc theo nghĩa gốc
Chú giải mở đầu phần luận riêng bằng cách tháo từng chữ ra:
dịch: “Trong bốn thứ từ, bi, hỷ, xả này, xét về nghĩa thì: cái làm cho mềm ra, ấy là từ — nghĩa là thấm đượm. Hoặc cái có nơi người bạn, hoặc cái khởi lên đối với người bạn, cũng gọi là từ.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.237) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Mejjati — mềm ra, dịu đi. Đó là gốc của chữ mettā. Không phải một tình cảm dâng lên, mà một chỗ cứng trong lòng chịu mềm xuống. Và nghĩa thứ hai còn đời hơn: mitta là bạn — từ là cái ta vẫn dành cho bạn mình, nay đem dành cho tất cả.
dịch: “Khi có cái khổ của người khác, nó làm rung động trái tim người lành — ấy là bi. Hoặc nó cắt cái khổ của người khác, nó đánh, nó phá cái khổ ấy — ấy là bi.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.237) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hai nghĩa này đặt cạnh nhau rất đáng chú ý. Nghĩa thứ nhất mềm: trái tim rung lên. Nghĩa thứ hai cứng: bi là cái đi phá cái khổ — động từ hiṃsati ở đây nghĩa là đánh, là hủy. Lòng bi trong chú giải không phải chỉ là mủi lòng. Nó có răng.
Còn muditā thì đơn giản: modanti tāya — người có nó thì mừng, hoặc chính nó mừng, hoặc nó chỉ là sự mừng mà thôi. Và upekkhā được định nghĩa bằng một chi tiết cực kỳ cụ thể: xả là cái nhìn khi đã bỏ cả cái bận tâm “mong họ không oán thù” mà đi vào trạng thái trung dung. Nghĩa là xả không đến trước; nó đến sau khi ba cái kia đã làm xong việc của chúng.
PHẦN 2Mỗi thứ có một cái làm nên nó, và một cái làm hỏng nó
Đây là chỗ chương này trở nên dùng được ngay. Chú giải lần lượt cấp cho bốn phạm trú bốn thứ quen thuộc — tướng, vị, hiện khởi, nhân gần — rồi thêm hai thứ mà các pháp khác thường không được cấp: cái gì là sampatti, sự thành tựu của nó; và cái gì là vipatti, sự hỏng của nó.
dịch: “Xét theo tướng v.v. thì từ có tướng là vận hành theo cách đem lại lợi ích, vị là mang lợi ích tới, hiện khởi là sự dẹp bỏ hiềm hận, nhân gần là thấy chúng sinh đáng mến. Sự lắng dịu của sân là thành tựu của nó; sự sinh khởi của luyến ái là chỗ hỏng của nó.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.237) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy dừng ở vế cuối. Lòng từ hỏng khi nó biến thành luyến ái. Không phải khi nó yếu đi — mà khi nó mạnh lên theo hướng sai. Đây là một cái cân mà bất cứ ai thương người cũng nên có trong túi.
dịch: “Bi có tướng là vận hành theo cách lấy cái khổ đi, vị là không chịu nổi cái khổ của người khác, hiện khởi là sự không hại, nhân gần là thấy cảnh không nơi nương tựa của những người bị khổ đè. Sự lắng dịu của hại là thành tựu của nó; sự sinh khởi của sầu là chỗ hỏng của nó.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.237) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bi hỏng khi nó thành sầu. Câu này nên dán lên tường phòng của mọi người làm nghề chăm sóc. Nhìn thấy khổ mà chìm theo nó thì không còn là bi nữa — đã chuyển sang một pháp khác, và pháp ấy không đưa ai đi đâu cả.
dịch: “Hỷ có tướng là mừng nơi chúng sinh, vị là không ganh tị, hiện khởi là sự phá tan bất mãn, nhân gần là thấy sự thành tựu của chúng sinh. Sự lắng dịu của bất mãn là thành tựu của nó; sự sinh khởi của cười cợt là chỗ hỏng của nó.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.237) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Và xả, với nhân gần đặc sắc nhất trong cả bốn:
dịch: “‘Chúng sinh là chủ của nghiệp mình; theo ý thích của ai mà họ sẽ được an vui, hay sẽ thoát khỏi khổ, hay sẽ không lui sụt khỏi cái đã đạt được?’”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.237) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Xả không dựa trên sự lạnh nhạt. Nó dựa trên một nhận thức: rằng cái quyết định vận mệnh một người không nằm trong tay mong muốn của tôi. Ba câu hỏi trên không phải để chối bỏ trách nhiệm — chúng đứng sau khi từ, bi, hỷ đã làm hết phần việc của mình.
Từ hỏng vì luyến. Bi hỏng vì sầu. Hỷ hỏng vì cười cợt. Xả hỏng vì dửng dưng. Mỗi thứ chỉ có một bước chân giữa nó và cái giả dạng nó.
PHẦN 3Kẻ thù xa và kẻ thù đứng ngay bên cạnh
Điều vừa nói được chú giải khai triển thành một trong những đoạn nổi tiếng nhất của truyền thống. Mỗi phạm trú có đúng hai kẻ thù, phân biệt bằng khoảng cách:
dịch: “Đối với phạm trú từ, như kẻ địch của một người cứ lảng vảng ngay gần bên, tham ái là kẻ thù gần, vì nó giống từ ở chỗ cùng nhìn thấy điều đáng quý. Nó nhanh chóng tìm được kẽ hở để lọt vào. Vì vậy phải khéo giữ lòng từ khỏi nó.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.238) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
dịch: “Như kẻ địch náu mình trong núi rừng hiểm trở, sân là kẻ thù xa, vì nó khác hẳn từ về bản chất. Vì vậy cứ yên tâm mà rải từ, không phải sợ nó. Chuyện một người vừa rải từ vừa nổi giận là điều không thể có.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.238) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hai hình ảnh này đáng được đọc chậm. Kẻ thù xa là kẻ trốn trong núi: hắn nguy hiểm, nhưng hắn ở xa và ai cũng biết mặt hắn. Không ai nhầm lòng sân với lòng từ. Kẻ thù gần thì khác — hắn đi lại ngay cạnh nhà, ăn mặc giống người trong nhà, và “nhanh chóng tìm được kẽ hở”.
Danh sách đầy đủ, theo chú giải:
• Từ: kẻ thù gần là tham ái (vì cùng nhìn vào cái đáng quý ở người), kẻ thù xa là sân.
• Bi: kẻ thù gần là ưu tựa nhà — nỗi buồn khi mất hoặc nhớ tiếc cái đã mất (vì cùng nhìn vào sự hỏng, sự thiếu), kẻ thù xa là hại.
• Hỷ: kẻ thù gần là hỷ tựa nhà — cái vui khi được hoặc nhớ lại cái đã được (vì cùng nhìn vào sự thành tựu), kẻ thù xa là bất mãn.
• Xả: kẻ thù gần là xả vô minh tựa nhà — cái dửng dưng của người phàm không thấy lỗi thấy đức (vì cùng không xét nét), kẻ thù xa là tham và sân.
Cấu trúc lặp lại y hệt trong cả bốn trường hợp: kẻ thù gần luôn là một phiên bản tựa nhà của chính nó — cùng hướng nhìn, cùng đối tượng, chỉ khác ở chỗ có cái tôi đứng giữa hay không. Và chú giải lưu ý điều thực tế: chính vì hắn ở gần nên phải canh; còn với kẻ thù xa thì “cứ yên tâm mà rải từ”.
Câu kết mỗi đoạn là một thứ kiểm tra rất gọn: vừa rải từ vừa nổi giận là chuyện không thể có; vừa khởi bi vừa ra tay đánh người là chuyện không thể có; vừa tùy hỷ vừa chán ngấy chỗ ở vắng vẻ là chuyện không thể có. Nếu hai thứ ấy cùng xuất hiện trong một lúc, thì cái đầu tiên không phải cái bạn tưởng.
PHẦN 4Người nông phu khéo: lòng từ có thứ tự
Sang phần thực hành, chú giải đưa ra một hình ảnh mà bất cứ ai từng ngồi rải tâm từ đều nên biết:
dịch: “Như người nông phu khéo khoanh trước phần đất cần cày rồi mới cày, cũng vậy, trước hết hãy khoanh lấy một chỗ ở, rồi đối với chúng sinh trong đó mà tu tập từ theo lối: ‘Mong chúng sinh trong chỗ ở này không có oán thù.’”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.239) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Rồi thứ tự mở rộng được kể ra đầy đủ, và nó chậm hơn hầu hết người ta tưởng: một chỗ ở — khi tâm đã mềm và dùng được thì hai chỗ — rồi ba, bốn, năm, sáu, bảy, tám, chín, mười — rồi một con đường — nửa làng — cả làng — một vùng — một vương quốc — một phương — cho tới trọn một thế giới, và hơn nữa.
Chi tiết quan trọng nằm ở mệnh đề xen giữa: khi đã làm cho tâm mềm và dùng được ở đó, mới khoanh hai chỗ. Mở rộng không phải là đọc to hơn một câu chúc. Nó là chỉ bước sang ô kế tiếp khi ô hiện tại đã thật sự mềm. Người nông phu không cày lan sang thửa bên cạnh vì hứng; ông cày hết thửa mình đã khoanh.
PHẦN 5Vì sao gọi là “phạm trú”, vì sao đúng bốn, vì sao gọi là “vô lượng”
Chú giải tự đặt bốn câu hỏi liền: vì sao gọi là phạm trú? Vì sao chỉ có bốn? Thứ tự nào? Và vì sao bộ Phân Tích lại gọi chúng là vô lượng?
dịch: “Và như các vị Phạm thiên sống với tâm không lỗi lầm, cũng vậy, những hành giả tương ưng với các pháp này trở thành ngang bằng Phạm thiên mà sống — vì vậy, do nghĩa là tối thượng và do tính không lỗi lầm, chúng được gọi là phạm trú.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.239) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Về câu “vì sao đúng bốn”, chú giải đáp bằng ba lý do chồng lên nhau. Thứ nhất, bốn con đường thanh lọc cho bốn hạng người: từ cho người nhiều sân, bi cho người nhiều hại, hỷ cho người nhiều bất mãn, xả cho người nhiều tham. Thứ hai, chỉ có bốn cách tác ý đến chúng sinh: đem lợi ích lại, lấy điều bất lợi đi, mừng cho sự thành tựu, và không bận tâm nữa. Thứ ba — và đây là ví dụ hay nhất của cả chương:
dịch: “Như một người mẹ có bốn đứa con — một đứa còn bé, một đứa đang bệnh, một đứa vừa tới tuổi thanh niên, một đứa đã yên bề công việc: với đứa bé bà mong nó lớn lên; với đứa bệnh bà mong lấy đi cơn bệnh; với đứa thanh niên bà mong nó giữ được lâu cái tốt đẹp đang có; còn với đứa đã yên bề công việc thì bà không bận tâm lo liệu gì nữa cả.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.240) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bốn thái độ, một người mẹ, cùng một lòng thương. Đây là chỗ ví dụ này hơn hẳn mọi lời giải thích khác: nó cho thấy xả không phải là ít thương hơn ba cái kia. Bà mẹ không hề thương đứa con đã trưởng thành ít hơn. Bà chỉ không còn việc để làm cho nó nữa — và biết điều đó, thôi xen vào, cũng là một biểu hiện của tình thương, có khi là biểu hiện khó nhất.
Còn về cái tên vô lượng, lý do rất thẳng:
dịch: “Vì chúng sinh vô lượng chính là cảnh giới của các pháp này, và chúng vận hành theo lối trải khắp, không lấy một giới hạn nào kiểu ‘chỉ nên tu từ v.v. đối với một chúng sinh, trong chừng ấy khu vực’.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.240) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
“Vô lượng” không nói về cường độ. Nó nói về chỗ không có hàng rào. Một lòng từ mãnh liệt dành cho ba người vẫn là hữu lượng; một lòng từ điềm đạm không loại trừ ai mới gọi là vô lượng.
PHẦN 6Vì sao xả không thể đi trước — cái kèo mái không dựng giữa không trung
Cuối chương, chú giải giải thích một sự kiện kỹ thuật mà ai học bảng tâm đều gặp: ba phạm trú đầu chỉ có mặt ở ba bậc thiền đầu (hoặc bốn, theo lối năm bậc), còn xả thì chỉ có ở bậc cuối cùng. Vì sao?
dịch: “Ba pháp trước chỉ thuộc ba bậc thiền — hoặc bốn. Vì sao? Vì chúng không lìa khỏi hỷ thọ.… Còn pháp sau cùng thì chỉ thuộc bậc thiền còn lại. Vì sao? Vì nó tương ưng với xả thọ.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.241) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Lý do đơn giản mà triệt để. Từ, bi, hỷ mang theo niềm vui — chúng là lối thoát khỏi sân, hại và bất mãn, những thứ mọc lên từ ưu thọ; nên chừng nào còn chúng thì còn hỷ thọ, và hỷ thọ thì chỉ có ở các bậc thiền chưa tới cuối. Còn xả nơi chúng sinh thì không thể vận hành mà không có xả thọ. Mà xả thọ chỉ xuất hiện ở bậc chót.
Từ đó dẫn tới hệ quả mà chú giải nói rất gọn: xả là cái chảy ra từ ba phạm trú trước. Và một ẩn dụ đóng đinh:
dịch: “Như không thể đặt đòn nóc và rui mè lơ lửng giữa không trung nếu chưa dựng cột và chưa gác bộ xà, cũng vậy, không thể tu tập bậc thiền thứ tư nếu chưa có bậc thứ ba nơi các phạm trú trước.”— Aṭṭhasālinī, Brahmavihārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.239) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Đây là câu trả lời cho một hiểu lầm rất phổ biến. Nhiều người thấy xả là cao nhất trong bốn thứ, bèn tìm cách bắt đầu từ xả — giữ khoảng cách, không dính mắc, để mọi người tự lo. Chú giải nói: không dựng được. Cái xả ấy không có cột. Nó là mái nhà đặt giữa không trung, và cái rơi xuống chỉ là sự dửng dưng — đúng kẻ thù gần mà đoạn trước vừa cảnh báo.
Xả thật là cái còn lại sau khi đã thương hết sức. Xả giả là cái có được bằng cách chưa từng thương.
2. Tập đúng lối người nông phu khéo: một tuần này chỉ rải tâm từ trong một chỗ ở — căn nhà bạn, hoặc phòng làm việc của bạn — cho tới khi tâm thật sự mềm ở đó, rồi mới thêm chỗ thứ hai. Không mở rộng sớm.
3. Tìm trong đời bạn đứa con đã yên bề công việc — một người mà việc tốt nhất bạn có thể làm là thôi xen vào. Thực tập xả với đúng người ấy, và quan sát xem nó khác sự dửng dưng ở chỗ nào.
Bốn phạm trú là bốn đề mục thiền sắc giới lấy chúng sinh làm cảnh — không phải bốn đức tính chung chung.
• Nghĩa gốc: mettā là cái mềm ra, là cái ta vẫn dành cho bạn; karuṇā vừa là trái tim rung động vừa là cái đi phá cái khổ (tr.237).
• Mỗi thứ có một cái làm hỏng nó: từ hỏng vì luyến ái, bi hỏng vì sầu, hỷ hỏng vì cười cợt, xả hỏng vì xả vô minh (tr.237).
• Kẻ thù gần lảng vảng bên nhà và nhanh chóng tìm được kẽ hở; kẻ thù xa náu trong núi. Vừa rải từ vừa nổi giận là chuyện không thể có (tr.238).
• Người nông phu khéo: khoanh một chỗ ở, làm cho tâm mềm ở đó, rồi mới sang chỗ thứ hai — tới làng, tới vùng, tới một phương, tới trọn thế giới (tr.239).
• Gọi là phạm trú vì hành giả sống ngang bằng Phạm thiên; gọi là vô lượng vì không lấy một giới hạn nào (tr.239–240).
• Người mẹ bốn con: bé thì mong lớn, bệnh thì mong khỏi, thanh niên thì mong giữ được lâu, đã yên bề thì không bận tâm nữa — xả không phải thương ít hơn (tr.240).
• Xả chỉ có ở bậc thiền cuối vì nó tương ưng xả thọ; và không dựng được mái nhà giữa không trung — xả bắt đầu từ xả thì không có cột (tr.239, 241).
- Trong bốn cặp “thành — hỏng”, cặp nào mô tả đúng nhất chỗ bạn hay trượt? Và bạn nhận ra nó lúc nào — trong lúc trượt hay sau đó rất lâu?
- Lòng từ của bạn hiện đang khoanh một chỗ ở, hay đang trải rộng khắp thế giới mà chưa mềm được ở đâu cả?
- Cái mà bạn gọi là “buông” với một người nào đó — nó là mái nhà có cột, hay là mái nhà đặt giữa không trung?
Bốn phạm trú lấy chúng sinh làm cảnh, và lấy điều tốt đẹp nơi chúng sinh làm chỗ tựa. Tập sau, chú giải đưa ta sang một đề mục đi ngược hẳn lại: cũng là thân người, nhưng nhìn vào đúng chỗ mà ai cũng quay mặt đi — quán bất tịnh, và câu hỏi khó chịu là nó dành cho ai.
Còn 26 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.