Hội chợ cuối năm, gian hàng bắn cung đồ chơi. Một anh thanh niên trả hai trăm nghìn, đứng tấn đúng chuẩn, hít thở như vận động viên Olympic, bắn liền mười phát trúng mười quả bóng bay. Cả đám đông vỗ tay. Chủ gian hàng trịnh trọng trao phần thưởng: một con gấu bông cao một mét tám.

Mười phút sau, cả bãi giữ xe thấy anh đứng ở đó, nhìn con gấu, rồi nhìn chiếc xe số, rồi nhìn con gấu, gương mặt của một người vừa nhận ra một chân lý sâu sắc: bắn rất chuẩn, nhưng không ai hỏi trước là trúng thì được gì. Cuối cùng anh chở gấu về, gấu ngồi sau ôm eo, cả đoạn đường ai cũng ngoái lại nhìn.

Chuyện hội chợ thì vui. Nhưng trong đời tu, câu hỏi ấy nghiêm túc hơn nhiều: bắn giỏi để làm gì, và đích nằm ở đâu?

Đặc tính Đứng vững, nhìn rõ, giữ cân bằng, buông đúng lúc

Một người cung thủ giỏi không bắt đầu bằng mũi tên. Người ấy bắt đầu bằng đôi chân: đứng cho vững, trọng tâm hạ xuống. Rồi đến đôi mắt: nhìn đích, không nhìn đám đông. Rồi đến đôi tay: kéo dây cung vừa đủ căng, không chùng, không quá. Và cuối cùng là khoảnh khắc khó nhất – buông. Buông quá sớm thì tên rơi, giữ quá lâu thì tay run.

Đứng, nhìn, giữ, buông – bốn động tác ấy tóm gọn gần như toàn bộ những gì 66 hình ảnh trước đã dạy. Nhưng người cung thủ còn có một điều mà các hình ảnh khác chỉ nói gián tiếp: tất cả kỹ năng ấy chỉ có nghĩa khi có một cái đích. Kỹ thuật hoàn hảo mà bắn vào khoảng không thì cũng chỉ là một màn biểu diễn.

Giải nghĩa Pháp Đích không phải là trở thành người giỏi

Vậy đích của người tu là gì? Không phải trở thành một người giỏi thiền, ngồi được ba tiếng không nhúc nhích. Không phải sưu tập thuật ngữ Pāli như sưu tập tem, thuộc làu nāma-rūpa, paṭicca-samuppāda, vipassanā-ñāṇa. Cũng không phải thắng tranh luận – điều mà vua Milinda từng muốn khi đi khắp nơi đặt câu hỏi làm khó các bậc thầy, trước khi gặp Đại đức Nāgasena.

Đích được kinh điển nói rất gọn: dukkhakkhaya – đoạn tận khổ. Mọi thứ khác – giới, định, tuệ, chánh niệm, tinh tấn, nhẫn nại, biết đủ – đều là dây cung, cánh tay, tư thế. Chúng quý giá, nhưng chúng phục vụ một mũi tên đi về một hướng.

Kinh Sallatha (SN 36.6) có hình ảnh hai mũi tên: người chưa học Pháp khi gặp cảm thọ khổ thì như trúng một mũi tên, rồi tự bắn thêm mũi tên thứ hai bằng than khóc, chống đối, oán trách. Người đã học Pháp vẫn trúng mũi tên thứ nhất – vẫn già, vẫn bệnh, vẫn gặp điều không vừa ý – nhưng không bắn mũi tên thứ hai. Có thể nói, toàn bộ tu tập là học cách thôi tự bắn vào chính tâm, và hướng mũi tên duy nhất còn lại vào sự chấm dứt khổ.

Nhìn lại 67 người thầy không nói tiếng người

Hãy thử nhìn lại cả hành trình như một người cung thủ nhìn lại từng mũi tên đã tập:

Phẩm Lừa – con lừa dạy biết sử dụng nơi ở mà không biến chỗ nghỉ thành chỗ bám; gà trống dạy sống đúng giờ; rùa dạy thu thúc sáu cửa; tre dạy mềm để không gãy; cây cung dạy quân bình, căng quá cũng hỏng, chùng quá cũng vô dụng; con khỉ hỏi tâm đang chọn cành nào.

Phẩm Biển Cả – hoa sen dạy sống trong bùn mà không mang bùn theo; cái neo dạy đứng lại khi dòng đời kéo đi; người thuyền trưởng hỏi ai đang điều hướng tâm; biển cả dạy sâu thì thôi khoe.

Phẩm Đất – đất dạy xả, được khen cũng nằm yên, bị đổ rác cũng nằm yên; nước dạy sức mạnh của mềm mại; lửa dạy tinh tấn thiêu đốt phiền não; gió dạy đi qua mà không sở hữu; núi dạy bất động trước tám ngọn gió; mặt trời dạy trí tuệ – ánh sáng đến thì bóng tối không cần phải đuổi.

Phẩm Mối – con mèo dạy ở đâu cũng nhớ việc cần làm; con chuột cho thấy tâm đi đâu cũng tìm thức ăn; con bò dạy nhẫn nại; con voi dạy bước chân lớn mà tâm phải tỉnh.

Phẩm Sư Tử – sư tử dạy không cúi đầu trước phiền não; sếu cái dạy biết chờ; chim cú dạy nhìn vào bóng tối; con rắn dạy đi nhẹ giữa thế gian; con trăn hỏi nếu hôm nay không có điều kiện lý tưởng thì sao.

Phẩm Nhện – con nhện hỏi đang mắc lưới hay giăng lưới; khu rừng dạy giá trị của nơi ít dấu chân; cơn mưa hỏi Dhamma rơi xuống đâu; ngọc ma-ni dạy mài tâm đến khi trong; người thợ mộc dạy đo trước khi cắt.

Phẩm Chum Nước – chum nước dạy đầy thì bớt tiếng; sắt đen dạy chịu lửa để thành dụng cụ; cái lọng dạy Dhamma che tâm khỏi nắng phiền não; thửa ruộng dạy gieo đúng hạt; thuốc giải dạy nhận ra ba độc; vật thực dạy nhìn vào những gì tâm ăn mỗi ngày. Và người cung thủ, sau cùng, hỏi: tất cả những điều ấy để làm gì?

Con vật cũng dạy. Cây cũng dạy. Biển cũng dạy. Đất, nước, lửa, gió cũng dạy. Vấn đề chỉ còn là: tâm có đang nhìn đủ kỹ để học hay không?

Hai tầng Hiểu Dhamma và sống Dhamma

Series 1 – Milinda Vấn Đạo (72 tập) – đi theo con đường của hiểu biết: từ câu hỏi đến lập luận, từ anattā đến nāma-rūpa, từ kamma đến paṭisandhi, từ citta đến paññā và Nibbāna. Đó là tầng giúp thấy bản đồ.

Series 2 – 67 Hình Ảnh Tu Tập – đi theo con đường của đời sống: ví dụ, quan sát, thực hành, chuyển hoá. Đó là tầng giúp bước từng bước trên bản đồ ấy, bằng những việc nhỏ như cách nói một câu, cách ăn một bữa, cách đứng giữa kẹt xe.

Cộng lại là 139 tập. Nhưng con số không quan trọng bằng điều này: hiểu mà không sống thì như cung thủ thuộc lý thuyết mà chưa từng kéo dây; sống mà không hiểu thì như kéo dây rất khoẻ mà không biết đích ở hướng nào. Hai tầng ấy là hai cánh tay của cùng một người bắn cung.

Đời thường Những cung thủ bắn rất giỏi vào nhầm bia

Có người tu mười năm và rất giỏi… đếm. Đếm số giờ ngồi thiền, số khoá tu đã dự, số bài kinh đã chép. Bảng thành tích đẹp như hồ sơ xin việc. Chỉ có điều, mỗi lần bị ai nói trái ý, cơn giận vẫn bốc lên nhanh như mười năm trước. Mũi tên bay rất thẳng, nhưng tấm bia là “thành tích tu tập”, không phải “bớt khổ”.

Có người khác bắn vào bia “được mọi người công nhận là người hiểu đạo”. Mỗi cuộc trò chuyện đều thành buổi giảng. Có người bắn vào bia “thiền để làm việc hiệu quả hơn, để sếp khen”. Không sai, nhưng đó là giải khuyến khích, không phải giải chính.

Và đôi khi, tệ nhất, là người cung thủ quá bận chỉnh cung, chọn tên, xem video hướng dẫn, so sánh các trường phái bắn – đến mức không bao giờ bắn phát nào. Hội chợ đóng cửa, gấu bông không có, và tấm bia vẫn nằm đó, chưa từng được nhìn tới.

Vipassanā Hỏi hướng của mũi tên trong một ngày

Hôm nay, ba lần trong ngày – sáng khi thức dậy, trưa khi ăn, tối trước khi ngủ – dừng lại một phút. Đứng hoặc ngồi thật vững, cảm nhận hai bàn chân hay mông chạm sàn: đó là tư thế. Nhìn hơi thở đi vào, đi ra: đó là ánh mắt. Rồi nhẹ nhàng hỏi: “Việc đang làm, lời vừa nói, ý đang nghĩ – đang làm khổ tăng thêm, hay giảm bớt?”

Không cần câu trả lời hoàn hảo. Chỉ cần mỗi lần hỏi, mũi tên được chỉnh lại một chút về hướng đích. Người cung thủ nào cũng bắn trượt nhiều lần trước khi trúng. Điều khác biệt là người ấy không bao giờ quên tấm bia ở đâu.