Có một chiếc ghế nhựa đỏ ở góc quán cà phê đầu hẻm. Tuần đầu, một anh nhân viên văn phòng ngồi đó vì tình cờ còn trống. Tuần thứ hai, anh ngồi đó vì quen. Đến tuần thứ ba, hôm nào có người lạ ngồi vào, anh đứng khựng lại, nhìn chiếc ghế như nhìn một người yêu cũ đang đi với người khác, rồi lẩm bẩm: “Chỗ của tôi mà.” Chiếc ghế không hề biết nó đã được “nhận nuôi”. Chỉ có tâm của anh là đã ký giấy tờ sở hữu từ lúc nào không hay.

Chuyện chiếc ghế nghe thì buồn cười, nhưng cơ chế bên trong lại rất nghiêm túc: một thứ được dùng tạm, lặp đi lặp lại vài lần, rồi tâm lặng lẽ dán nhãn “của tôi” lên nó. Từ đó, mất nó thì khó chịu, người khác chạm vào thì bực, thiếu nó thì ngủ không yên. Tập mở đầu này bắt đầu bằng một con vật chẳng mấy ai nghĩ tới khi nói chuyện tu tập: con lừa.

Trước khi đi vào con lừa, xin nói vài lời về hành trình phía trước. Series 1 – Milinda Vấn Đạo với 72 tập – đã đi qua những cuộc đối đáp giữa vua Milinda và Tỳ-khưu Nāgasena để giúp người nghe hiểu Dhamma cho rõ. Series 2 này đi một bước khác: đưa Dhamma vào từng hành vi nhỏ, qua đúng 67 hình ảnh trong chương Opammakathāpañhā (Vấn đáp về ví dụ), chia thành bảy phẩm. Trục của cả series là upamā → lakkhaṇa → sati → saṃvara → viriya → samādhi → paññā → vimutti: từ một hình ảnh, nhìn ra đặc tính; từ đặc tính, khởi chánh niệm; rồi phòng hộ, tinh tấn, định, trí tuệ và giải thoát. Mỗi tập đi theo nhịp: ví dụ → quan sát → thực hành → chuyển hoá.

Đặc tính Nằm đâu cũng được, nằm không lâu

Hình ảnh chỉ có một đặc tính, nhưng mang hai nửa. Nửa thứ nhất: không kén chỗ. Con lừa không đòi đệm êm, không cần view đẹp. Đống rác hay cổng làng, với nó chỉ là chỗ đặt thân xuống cho qua cơn mỏi. Nửa thứ hai: không nằm lâu. Nghỉ đủ thì đứng dậy, còn đường phải đi, còn việc phải làm.

Hai nửa này đi với nhau rất khéo. Người không kén chỗ nhưng nằm mãi không dậy thì thành lười. Người không nằm lâu nhưng chỗ nào cũng chê thì thành khó tính. Con lừa giữ được cả hai: chỗ nghỉ chỉ là chỗ nghỉ, không phải nơi để cắm rễ.

Giải nghĩa Pháp Dùng như phương tiện, không ôm như sở hữu

Trong truyền thống Theravāda, chỗ ở (senāsana) là một trong bốn vật dụng của người xuất gia, cùng với y phục, vật thực và thuốc men. Tất cả đều được dạy là phải dùng với sự quán xét: dùng để che thân khỏi nóng lạnh, gió mưa, để có chỗ yên tĩnh mà hành đạo – không phải để trang hoàng, không phải để hãnh diện. Kinh Sabbāsava (MN 2) xếp việc thọ dụng có quán xét như vậy vào một trong những cách đoạn trừ lậu hoặc.

Hai đức tính đứng sau con lừa là santuṭṭhi – biết đủ với những gì đang có – và appicchatā – ít muốn. Biết đủ không có nghĩa là thích khổ, mà là không để tâm bị kéo đi bởi chuyện “chỗ này chưa đủ tốt”. Còn không ham ngủ nhiều là sự tỉnh thức ở tầng thô nhất: người muốn nuôi chánh niệm (sati) mà mỗi ngày ngủ mười tiếng rồi còn tiếc thì con đường khó mà sáng.

Điều tinh tế nằm ở chỗ: bám víu hiếm khi đến như một quyết định lớn. Nó đến bằng những lần lặp lại nhỏ. Lần đầu dùng, lần hai quen, lần ba thành thói, lần bốn thành “của tôi”. Con lừa dạy cách cắt chuỗi ấy ngay từ lần đầu: dùng, cảm ơn, rời đi.

Đời thường Hội chứng “chỗ quen”

Thử nhìn một ngày bình thường. Lên xe buýt, có người chiếm mất hàng ghế thứ ba bên cửa sổ – chỗ đã ngồi suốt hai tháng – và cả buổi sáng tâm cứ lấn cấn như bị lấy mất một món đồ. Vào phòng họp, ai đó đặt laptop ở vị trí “quen thuộc”, thế là cuộc họp chưa bắt đầu mà trong đầu đã có một cuộc họp khác. Đi khoá thiền, ngày đầu được cái bồ đoàn góc phòng, ngày thứ hai ai đó ngồi vào, thế là suốt giờ thiền chỉ quán mỗi… cái bồ đoàn.

Ngay cả chuyện ngủ. Ai đó từng ngủ ngon trên chiếu ở quê, nay phải đủ nệm cao su, gối đúng độ cao, máy lạnh đúng 26 độ, rèm cản sáng, và thêm một tập phim trên điện thoại để “ru”. Thiếu một món là trằn trọc. Không phải nệm có lỗi – chỉ là từ một phương tiện để nghỉ, nó đã thành điều kiện bắt buộc cho sự yên ổn. Con lừa mà thấy chắc sẽ lắc đầu: “Đống trấu cũng ngủ được mà.”

Và chiếc điện thoại cũng là một “chỗ nghỉ” kiểu mới. Mở ra để nghỉ mắt năm phút, rồi nằm luôn trong đó hai tiếng. Đúng là nằm đâu cũng được, nhưng quên mất nửa sau: không nằm lâu.

Vipassanā Ghi nhận khoảnh khắc “của tôi” khởi lên

Hôm nay, chọn một chỗ quen thuộc – chiếc ghế ở bàn ăn, góc giường, vị trí đỗ xe. Cố ý đổi sang chỗ khác một lần. Rồi quan sát thật kỹ ba điều: cảm giác trong thân (vai hơi gồng? ngực hơi chật?), cảm thọ (dễ chịu, khó chịu hay trung tính), và ý nghĩ đi kèm (“chỗ này không quen”, “thôi về chỗ cũ”). Chỉ ghi nhận thầm: “khó chịu… khó chịu”, “muốn quay lại… muốn quay lại”. Không cần chống lại, không cần chiều theo. Chỉ để thấy rằng cái “của tôi” thật ra là một cụm cảm giác và ý nghĩ đang sinh lên rồi diệt đi.

Buổi tối, trước khi ngủ, thêm một thao tác nhỏ: đặt điện thoại ra xa tầm tay, nằm xuống, biết rõ “đang nằm”, biết hơi thở vào ra vài lần, và khi thức dậy buổi sáng thì ngồi dậy ngay, không nằm nướng thêm “năm phút nữa”. Tinh thần con lừa, áp dụng đúng một đêm.