Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về mệnh đề khó của Kinh Kim Cương: độ chúng sinh mà không có chúng sinh nào được độ, đọc qua năm uẩn và duyên khởi.

Lần đầu nghe câu này, nhiều người thấy hơi lạnh sống lưng. Không có chúng sinh nào được độ? Vậy những người đang khổ ngoài kia là gì? Một thứ ảo ảnh? Nếu vậy thì giúp họ để làm gì? Có người còn dùng câu này như một lý do rất tiện: “Đằng nào cũng không có ai để độ, thôi khỏi giúp.” Đó là cách đọc sai hoàn toàn, và kinh Pāli giúp thấy rõ vì sao.

PHẦN 1 Câu kinh trong bối cảnh

Phần ba Kinh Kim Cương trả lời câu hỏi mở đầu của Tu-bồ-đề: người phát tâm Bồ-đề nên an trụ thế nào, hàng phục tâm thế nào? Đức Phật dạy: tất cả các loài chúng sinh, sinh từ trứng, từ thai, từ ẩm thấp, từ biến hóa, có sắc, không sắc, có tưởng, không tưởng, đều được đưa vào Niết-bàn vô dư. Diệt độ vô lượng chúng sinh như vậy, mà thật không có chúng sinh nào được diệt độ. Vì sao? Vì nếu Bồ-tát có bốn tướng thì không phải Bồ-tát.

Câu này nằm ở ngay cửa ngõ của bài kinh. Nghĩa là trước khi nói về bố thí, về phước đức, về Như Lai, Kinh Kim Cương đặt nền móng: hạnh nguyện lớn nhất cũng phải được làm mà không có bốn tướng.

PHẦN 2 Lòng bi trong kinh Pāli: rất đầy đủ

Trước khi bàn “không có chúng sinh”, cần nói rõ: kinh Pāli không hề thiếu lòng bi. Khi gửi sáu mươi vị A-la-hán đầu tiên đi hoằng pháp, Đức Phật dạy: hãy du hành vì lợi ích cho số đông, vì hạnh phúc cho số đông, vì lòng thương tưởng cho đời. Cả cuộc đời bốn mươi lăm năm của Ngài là một chuyến đi không nghỉ vì người khác. Vậy không có gì trong tinh thần vô ngã của kinh Pāli ngăn cản lòng bi. Câu hỏi là: lòng bi ấy vận hành khi nào không có ngã tướng?

PHẦN 3 Ba chất liệu Pāli để đọc câu kinh

Thứ nhất: chúng sinh là quy ước

Tập 05 đã nói đến bài kệ của tỳ-kheo-ni Vajirā: khi các uẩn có mặt thì có quy ước “chúng sinh”, như có các bộ phận thì có tên “cỗ xe”. Nếu “chúng sinh” là một quy ước trên năm uẩn, thì “độ chúng sinh” không phải là bê một thực thể từ bờ này sang bờ kia. Đó là giúp cho một tiến trình khổ được dừng lại.

Thứ hai: giải thoát là sự đoạn diệt một tiến trình

Duyên khởi chiều thuận: do vô minh có hành, do hành có thức… do sinh có già chết, sầu bi khổ ưu não. Chiều nghịch: do vô minh diệt nên hành diệt… như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ này (SN 12.1). Để ý: kinh không nói “và người ấy được cứu”. Kinh nói khối khổ diệt. Niết-bàn trong cách nói của kinh Pāli là sự tắt của ngọn lửa tham, sân, si, không phải nơi chốn mà một chủ thể được đưa đến.

Thứ ba: Như Lai chỉ là người chỉ đường

Trong MN 107, Đức Phật cũng tự gọi mình là “người chỉ đường” (maggakkhāyī): có người theo đường thì đến, có người không. Như người chỉ đường đến thành Rājagaha, đường vẫn đó, người chỉ vẫn đó, nhưng ai đi là việc của người ấy. Không có ai “được độ” theo nghĩa bị khiêng đi. Có người đi, và có người chỉ.

Người chỉ đường không mang ai trên lưng. Vì vậy người ấy có thể chỉ đường cho cả thế gian mà không mỏi.

PHẦN 4 Người nhào lộn và người phụ việc

Kinh Sedaka (SN 47.19) kể chuyện một nghệ sĩ nhào lộn trên cây sào nói với người học việc: ta giữ cho ngươi, ngươi giữ cho ta, như vậy cả hai sẽ an toàn. Người học việc đáp: không phải vậy, thầy hãy tự giữ thầy, con tự giữ con. Đức Phật nói: người học việc nói đúng. Giữ mình là giữ người; giữ người là giữ mình. Giữ mình bằng chánh niệm; giữ người bằng nhẫn nại, không làm hại, từ và bi.

Câu chuyện này cho một hình ảnh rất đẹp về việc giúp người không có ngã tướng: không ai đứng cao hơn để “cứu” ai. Mỗi người giữ cho tâm mình vững, và chính sự vững ấy làm chỗ dựa cho người khác.

PHẦN 5 Hiểu lầm cần tháo: “không có ai để giúp”

Đọc câu kinh này thành “không cần giúp ai” là đảo ngược nó. Kinh Kim Cương nói Bồ-tát độ vô lượng chúng sinh. Phủ định không nhắm vào hành động giúp đỡ, mà nhắm vào tướng người giúp và tướng kẻ được giúp. Trong đời thường, người giúp mà còn ngã tướng sẽ mệt rất nhanh: cần được biết ơn, cần người kia thay đổi theo ý mình, thất vọng khi người kia không “được cứu”. Người giúp không còn ngã tướng thì làm hết sức, rồi để duyên tự vận hành.

Đến đây, chữ “không” đã xuất hiện rất nhiều: không tướng, không trụ, không chúng sinh. Liệu tất cả có dẫn đến hư vô? Kinh Pāli có cả một cặp kinh dành riêng cho chữ “Không”. Tập 18: Suññatā không phải hư vô.

Còn 7 tập nữa trong chuyên đề Kinh Kim Cương trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.