Suññatā không phải hư vô: tánh Không trong các kinh Pāli
“Căn phòng trống” không có nghĩa là không có căn phòng. Nó có nghĩa là trong phòng không có đồ đạc. Câu hỏi luôn là: trống cái gì? Một bài kinh Pāli ít người biết dạy về tánh Không bằng đúng câu hỏi ấy, và nó có thể làm tan nhiều nỗi sợ quanh chữ “Không”.
Suññatā (Không tánh) trong kinh Pāli không phải hư vô. Kinh Cūḷasuññata (MN 121) định nghĩa rất cụ thể: cái gì không có ở đó thì thấy nơi ấy trống không cái đó; cái gì còn lại thì biết rõ “cái này có mặt”. Kinh Kaccānagotta (SN 12.15) dạy Như Lai thuyết pháp theo trung đạo, tránh cả hai cực “tất cả có” và “tất cả không”, bằng duyên khởi. Kinh Kim Cương cũng nói rõ (phần 27): người phát tâm Bồ-đề không nói tướng đoạn diệt đối với các pháp. Śūnyatā trong Bát-nhã và suññatā trong Pāli cùng gốc từ, nhưng văn hệ Bát-nhã phát triển khái niệm rộng hơn nhiều; cả hai cùng bác bỏ hiểu Không là không có gì.
Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về suññatā, tánh Không trong các kinh Pāli, và vì sao Không không phải là hư vô.
Có một người bạn học Phật kể: lần đầu đọc về tánh Không, anh mất ngủ cả tuần. “Nếu tất cả là Không, vậy vợ con mình là gì? Công việc mình là gì? Mình sống để làm gì?” Anh đã đọc chữ Không như đọc một bản án: mọi thứ đều vô nghĩa. Đó là một cách hiểu rất phổ biến, và cả kinh Pāli lẫn Kinh Kim Cương đều đã chặn trước nó.
PHẦN 1 Kinh Kim Cương: không nói tướng đoạn diệt
Ở phần hai mươi bảy, Đức Phật dặn Tu-bồ-đề: đừng nghĩ rằng người phát tâm Bồ-đề thì nói các pháp là đoạn diệt. Người phát tâm Bồ-đề đối với các pháp không nói tướng đoạn diệt. Đây là một câu rất quan trọng mà ít người để ý. Ngay giữa một bài kinh liên tục phủ định, chính kinh tự đặt một hàng rào: phủ định tướng không có nghĩa là rơi vào chủ nghĩa đoạn diệt.
PHẦN 2 Ngôi nhà của Migāramātā
Kinh Cūḷasuññata (MN 121) mở đầu khi tôn giả Ānanda hỏi Đức Phật về câu Ngài từng nói: “Ta thường an trú trong Không”. Đức Phật giải thích bằng một ví dụ rất đời: ngôi giảng đường của bà Migāramātā này trống không voi, bò, ngựa, trống không vàng bạc, trống không đám đông nam nữ; nhưng không trống không một điều, đó là chúng tỳ-kheo. Rồi Ngài nêu nguyên tắc:
Yañhi kho tattha na hoti, tena taṃ suññaṃ samanupassati. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti, taṃ santamidaṃ atthīti pajānāti.
Cái gì không có ở đó, vị ấy thấy nơi ấy trống không cái đó. Còn cái gì còn lại ở đó, vị ấy biết rõ: “cái này có mặt”.
Nguồn: MN 121 Cūḷasuññata SuttaĐây là định nghĩa tánh Không chính xác và bình thường đến bất ngờ. Không bao giờ là “không có gì”, mà luôn là “trống cái gì”. Kinh tiếp tục dẫn hành giả qua từng tầng: trống những ồn ào của làng, rồi trống tưởng về người, về rừng, về đất, về các xứ vô sắc, cho đến định vô tướng, và cuối cùng là tâm trống không các lậu hoặc dục, hữu, vô minh. Ở mỗi tầng, cái gì đã bỏ thì thấy là trống; cái gì còn thì biết là còn. Cuối cùng, cái còn lại là thân này với sáu xứ, do mạng sống làm duyên. Niết-bàn không phải là hư không lạnh lẽo, mà là trống tham, sân, si.
Tánh Không không xóa thế giới. Nó chỉ dọn đi những thứ không thuộc về thế giới ấy: tham, sân, si và cái tôi.
PHẦN 3 Trung đạo giữa “có” và “không”
Tôn giả Kaccānagotta hỏi Đức Phật: chánh kiến là gì? Đức Phật trả lời rằng thế gian phần lớn nương vào hai cực, có và không. Người thấy với chánh tuệ sự tập khởi của thế gian thì không còn quan điểm “không có” đối với thế gian; người thấy sự đoạn diệt của thế gian thì không còn quan điểm “có” đối với thế gian.
Sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto. Sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto. Ete te, kaccāna, ubho ante anupagamma majjhena tathāgato dhammaṃ deseti.
Này Kaccāna, “tất cả có” là một cực đoan. “Tất cả không” là cực đoan thứ hai. Tránh cả hai cực đoan ấy, Như Lai thuyết pháp theo trung đạo.
Nguồn: SN 12.15 Kaccānagotta SuttaVà trung đạo ấy chính là duyên khởi: do cái này có, cái kia có; do cái này diệt, cái kia diệt. Kinh này về sau được ngài Long Thọ (Nāgārjuna) nhắc tên trong Trung Luận, cho thấy truyền thống Bát-nhã đã nhìn thấy ở đây một chiếc cầu. Đây là một trong những bằng chứng văn bản đẹp nhất cho cuộc đối thoại giữa hai hệ kinh điển.
PHẦN 4 Giống và khác
| Khía cạnh | Kinh Kim Cương / Bát-nhã | Kinh tạng Pāli | Mức đối chiếu |
|---|---|---|---|
| Thuật ngữ | Śūnyatā, phát triển thành học thuyết về mọi pháp | Suññatā: trống tự ngã, trống tham sân si, một loại an trú và giải thoát | Cùng gốc từ, khác phạm vi |
| Chống hư vô | Không nói tướng đoạn diệt (phần 27) | Tránh cực “tất cả không” (SN 12.15) | Tương đồng rất gần |
| Phương pháp | Phủ định tướng liên tục | Tiệm tiến: thấy cái gì vắng, biết cái gì còn (MN 121) | Khác phương pháp |
Cần thận trọng: Bát-nhã về sau nói “sắc tức thị không”, một mệnh đề mà kinh Pāli không nói theo cách ấy. Trong kinh Pāli, Không chủ yếu được nói như trống tự ngã và những gì thuộc tự ngã, như Tập 19 sẽ bàn. Đặt chung hai chữ là được; xem chúng như một khái niệm hoàn toàn trùng khít thì chưa đúng.
PHẦN 5 Tánh Không trong một buổi tối ở nhà
Về nhà sau một ngày dài, tâm vẫn còn chở theo cuộc họp, kẹt xe, tin nhắn. Thử áp dụng cách nhìn của MN 121: căn phòng này trống tiếng ồn ngoài đường. Trống những người trong cuộc họp. Trống cả cái hạn chót ngày mai, vì nó chưa đến. Cái gì còn? Hơi thở, ánh đèn, mùi cơm, tiếng con nói chuyện. Biết rõ: “cái này có mặt”. Không có gì bị phủ nhận. Chỉ có những vị khách không mời được mời ra ngoài.
2. Bắt cực đoan. Khi tâm nói “tất cả vô nghĩa” hoặc “mọi thứ phải mãi như vậy”, ghi nhận đó là một trong hai cực.
3. Hỏi “trống cái gì?” Mỗi khi nghe chữ “Không”, hỏi tiếp: không cái gì? Đừng để chữ ấy đứng một mình.
• Kinh Kim Cương (phần 27): người phát tâm Bồ-đề không nói tướng đoạn diệt.
• MN 121: tánh Không là thấy cái gì vắng mặt và biết rõ cái gì còn có mặt, không phải hư vô.
• SN 12.15: Như Lai thuyết trung đạo, tránh cả “tất cả có” và “tất cả không”, bằng duyên khởi.
• Śūnyatā và suññatā cùng gốc từ nhưng khác phạm vi; cả hai cùng bác bỏ cách hiểu Không là không có gì.
- Lúc này tâm đang chứa những “vị khách” nào không thật sự có mặt?
- Khi nghe chữ “Không”, phản ứng đầu tiên là sợ hãi, nhẹ nhõm hay hoang mang?
- Trong căn phòng đang ngồi, cái gì thật sự có mặt?
Tánh Không có phải là hư vô không?
Không. Kinh Pāli MN 121 định nghĩa Không là trống cái gì vắng mặt và biết rõ cái còn lại; Kinh Kim Cương phần 27 cũng dạy không nói tướng đoạn diệt.
Suññatā trong kinh Pāli là gì?
Là tánh trống không: trống tự ngã và những gì thuộc tự ngã, trống tham sân si; cũng là một loại an trú (suññatāvihāra) của Đức Phật.
Kinh Pāli nào nói về trung đạo giữa có và không?
SN 12.15 Kaccānagotta Sutta: “tất cả có” là một cực, “tất cả không” là cực kia; Như Lai thuyết pháp theo trung đạo bằng duyên khởi.
Nếu Không luôn là “trống cái gì”, thì thế gian trống cái gì? Kinh Pāli trả lời bằng một câu ngắn và chính xác đến từng chữ: Tập 19: Thế giới trống không vì điều gì? – Suññaṃ attena vā attaniyena vā.
Còn 6 tập nữa trong chuyên đề Kinh Kim Cương trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.
Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
Series Kinh Kim Cương trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — 24 tập, đối chiếu mà không đồng nhất hai hệ kinh điển.
Đọc trọn bộ 24 tập theo đúng thứ tự trong chuyên mục
Xem toàn bộ series →