Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về việc không nắm giữ thức, và câu hỏi: thức có phải là một linh hồn tinh vi?

Đi qua bốn uẩn đầu, nhiều người học Pháp gật đầu dễ dàng: thân không phải tôi, cảm giác không phải tôi, tên gọi không phải tôi, ý muốn cũng không phải tôi. Rồi đến uẩn thứ năm, cái biết, thì dừng lại. “Nhưng cái đang biết tất cả những điều đó thì phải là tôi chứ. Nó đứng sau quan sát mọi thứ, nó là nhân chứng.” Đây là căn phòng cuối cùng, ấm áp nhất, nơi ngã kiến thích chuyển về nghỉ hưu.

PHẦN 1 Tỳ-kheo Sāti và một niềm tin rất phổ biến

Trong kinh Đại Đoạn Tận Ái (MN 38), tỳ-kheo Sāti, con người đánh cá, tuyên bố đã hiểu lời Phật dạy rằng: chính thức này trôi lăn luân chuyển, không phải cái khác. Các tỳ-kheo can ngăn không được, đưa ông đến gặp Đức Phật. Ngài hỏi: thức ấy là gì? Sāti đáp: là cái nói, cái cảm thọ, cái cảm nhận quả của nghiệp thiện ác ở chỗ này chỗ kia. Đức Phật quở trách nặng lời:

Điều đáng chú ý: Sāti không mô tả một linh hồn huyền bí nào. Ông mô tả thức như một chủ thể: cái nói, cái cảm, cái nhận quả. Chính việc biến cái biết thành một “người biết” cố định là điều bị bác bỏ.

PHẦN 2 Lửa được gọi tên theo chất đốt

Cũng trong MN 38, Đức Phật đưa ra một ví dụ rất sáng: thức sinh do duyên nào thì được gọi theo duyên ấy. Do mắt và sắc mà có thức, gọi là nhãn thức; do tai và tiếng mà có thức, gọi là nhĩ thức; cứ như vậy với mũi, lưỡi, thân, ý. Như lửa cháy nhờ củi gọi là lửa củi, nhờ cỏ gọi là lửa cỏ, nhờ trấu gọi là lửa trấu.

Ví dụ này làm một việc quan trọng: không có “Lửa” viết hoa nào đi từ đống củi sang đống cỏ. Có lửa củi, rồi có lửa cỏ, mỗi ngọn tùy duyên mà có. Tương tự, không có “Thức” viết hoa nào đi từ cái thấy sang cái nghe. Có thấy, rồi có nghe. Sự liên tục là có thật, như ngọn lửa có thể lan từ cành này sang cành khác, nhưng sự liên tục không đòi hỏi một thực thể bất biến chạy bên trong.

Ngọn lửa có thể lan sang ngọn nến khác. Không có một hạt lửa nào phải đi qua.

Ví dụ có giới hạn của nó: nó không giải thích hết cơ chế tái sinh trong Abhidhamma, nơi có những phân tích riêng về tâm tái tục. Nó chỉ giúp thấy rằng liên tục không đồng nghĩa với đồng nhất.

PHẦN 3 Ảo thuật gia và con khỉ

Trong kinh về năm ví dụ, Đức Phật ví thức như trò ảo thuật: một ảo thuật gia ở ngã tư đường làm trò, người có mắt quan sát kỹ thì thấy nó trống rỗng, không có lõi (SN 22.95). Trò ảo thuật không phải là không có gì xảy ra; có rất nhiều động tác. Chỉ là “phép màu” mà khán giả thấy thì không có.

Ở một kinh khác, Ngài nói một điều nghe như ngược đời: kẻ phàm phu nếu lấy thân làm tự ngã còn hợp lý hơn lấy tâm, vì thân còn tồn tại một năm, mười năm, trăm năm, còn cái gọi là tâm, ý, thức thì ngày đêm sinh lên một thứ, diệt đi một thứ khác. Như con khỉ chuyền trong rừng, nắm cành này, buông cành này, nắm cành khác (SN 12.61). Ai từng ngồi thiền mười phút đều đã gặp con khỉ ấy.

PHẦN 4 Kim Cương: “các tâm đều không phải tâm”

Ở phần mười tám, Kinh Kim Cương nói Như Lai biết rõ mọi loại tâm của chúng sinh, rồi khẳng định: các tâm mà Như Lai nói đều không phải tâm, chỉ tạm gọi là tâm. Ngay sau đó là câu nổi tiếng về tâm ba thời không thể nắm bắt, sẽ dành riêng cho Tập 20.

Một lưu ý học thuật: trong lịch sử Đại thừa về sau, các trường phái như Duy Thức phát triển những học thuyết rất tinh vi về thức, kể cả a-lại-da thức. Đó là một hướng phát triển khác, không nên đọc ngược vào Kinh Kim Cương hay vào Nikāya.

PHẦN 5 Hiểu lầm cần tháo: không nắm giữ thức không phải là mất ý thức

Không nắm giữ thức không có nghĩa là ngất đi hay rơi vào trạng thái trống rỗng không biết gì. Cái biết vẫn sáng, thậm chí sáng hơn, vì không còn bị một “người biết” chen vào bình luận. Người hành thiền không cần đuổi cái biết đi. Chỉ cần thấy nó cũng sinh, cũng diệt, cũng tùy duyên, như tất cả những gì nó biết.

Năm uẩn đã đi hết một vòng. Nhưng chính giáo pháp giúp tháo gỡ năm uẩn thì sao, nó có trở thành thứ để bám không? Đến lúc mở chiếc bè nổi tiếng nhất của cả hai truyền thống: Tập 12: Pháp còn phải bỏ, huống gì phi pháp.

Còn 13 tập nữa trong chuyên đề Kinh Kim Cương trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.