Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Đây là tập cuối cùng. Hành trình bắt đầu ở thành Sāgalā, với một vị vua thông minh đi tìm người có thể trả lời mình, và một vị tỳ-khưu trẻ tên Nāgasena. Hành trình ấy đi qua chiếc xe và bài toán vô ngã, qua ngọn đèn đêm, qua năm căn, qua những nghịch lý về Đức Phật, về nghiệp, về cái chết. Giờ đây, mọi con đường gặp nhau ở một điểm: Nibbāna.

PHẦN 1 Nibbāna có pha lẫn khổ không?

Vua hỏi: “Nibbāna là hạnh phúc thuần túy, hay có pha lẫn khổ?” Nāgasena đáp: “Hạnh phúc thuần túy.” Vua phản đối: “Trẫm thấy những người đi tìm Nibbāna phải hành hạ thân tâm: giới luật khắt khe, ăn một bữa, thức khuya, ngồi lâu, từ bỏ những thứ ưa thích. Vậy Nibbāna phải có pha khổ.”

Nāgasena phân biệt: cái khổ ấy không phải là Nibbāna, mà là cái khổ trong khi đi tìm Nibbāna. Ngài hỏi: “Hạnh phúc của vương quyền có pha lẫn khổ không?” “Không.” “Nhưng khi biên giới nổi loạn, nhà vua phải rời cung, ngủ trên đất, bị muỗi đốt, đánh trận, để giữ vương quyền. Vậy vương quyền có khổ không?” Vua hiểu: khổ là trong quá trình giữ vương quyền, không phải ở vương quyền. Cũng như người học một nghề: học thì vất vả, thầy nghiêm, việc nhiều; nhưng khi đã thành nghề thì hưởng niềm vui của tay nghề. Cái khổ nằm ở con đường, không nằm ở đích đến.

PHẦN 2 Nibbāna có hình dáng không?

Vua hỏi: “Hãy cho trẫm biết hình dáng, màu sắc, tuổi tác, kích thước của Nibbāna, bằng lý lẽ, bằng ví dụ.” Nāgasena nói: không thể. Nibbāna không có gì để so sánh trực tiếp. Ngài hỏi lại: “Nước đại dương có bao nhiêu? Có bao nhiêu sinh vật sống trong đó?” Vua đáp: không ai đo được, đó là câu hỏi không nên hỏi. Nāgasena nói: cũng vậy, Nibbāna không thể chỉ ra hình dáng. Nhưng một người có thần thông có thể đo được nước biển, mà vẫn không thể chỉ ra hình dáng Nibbāna.

Tuy không nói được hình dáng, Nāgasena có thể nói về đức tính của Nibbāna qua ví dụ. Ngài dùng mười hình ảnh, đây là một vài hình ảnh đẹp nhất:

Như hoa sen: không bị nước bùn làm dơ; Nibbāna không bị bất kỳ phiền não nào làm dơ.

Như nước mát: làm dịu cơn sốt, làm hết khát; Nibbāna làm mát cơn sốt phiền não, dập tắt cơn khát ái dục.

Như thuốc chữa bệnh: chấm dứt mọi khổ đau, là nơi không có chết (amata).

Như đại dương: không chứa xác chết của phiền não; dù mọi dòng sông đổ về cũng không đầy.

Như hư không: không sinh, không già, không chết, không có chỗ tựa, không bị ai lấy đi, vô biên.

Như đỉnh núi: cao vút, không lay động, phiền não không leo lên được.

Không vẽ được Nibbāna; chỉ có thể kể nó mát như nước, sạch như sen, rộng như trời.

PHẦN 3 Nibbāna được chứng ngộ thế nào?

Vua hỏi: “Nibbāna không có hình dáng, vậy người chứng Nibbāna biết thế nào là mình đã chứng?” Nāgasena mô tả: người thực hành đúng, quán sát các hành (saṅkhāra) sinh và diệt, sẽ thấy trong đó chỉ có sinh, có già, có bệnh, có chết; không có gì an vui, không có gì đáng bám víu. Tâm người ấy sinh ra chán, như người rơi vào một đống lửa đỏ rực. Rồi tâm ấy vượt qua sự trôi lăn (pavatta), đi vào sự không trôi lăn (appavatta). Người đã đạt appavatta được gọi là đã chứng Nibbāna.

Ngài ví dụ: một người lạc trong khu rừng rậm, không biết lối ra, sợ hãi, mệt mỏi. Rồi người ấy tìm thấy con đường ra khỏi rừng. Niềm vui, sự nhẹ nhõm, sự an ổn ấy tự biết, không cần ai xác nhận. Hay như người bị chìm trong nước, nắm được một nhành cây và lên bờ. Người ấy không cần ai nói mình đã an toàn.

PHẦN 4 Nibbāna ở đâu?

Đây là câu hỏi mà vua để dành đến cuối: “Có một nơi nào mà Nibbāna được cất giữ không? Phía đông, phía tây, phía nam, phía bắc, trên cao, dưới thấp?” Nāgasena đáp: “Không có nơi nào Nibbāna được cất giữ.” Vua nói: “Vậy thì Nibbāna không có thật. Nếu có thật thì phải có chỗ.”

Nāgasena dùng ví dụ lửa: “Có nơi nào lửa được cất giữ không?” “Không.” “Nhưng người cọ hai que củi vào nhau thì lửa xuất hiện. Vậy lửa không có thật sao?” Cũng vậy, Nibbāna không có chỗ cất giữ, nhưng người thực hành đúng thì chứng được Nibbāna.

Vua hỏi tiếp: “Vậy có chỗ nào để đứng mà chứng Nibbāna không?” Nāgasena đáp: có. Chỗ đứng ấy là giới (sīla). Và rồi Ngài nói một câu vang lên suốt hai nghìn năm: người đứng vững trên giới, tác ý đúng đắn, dù ở xứ Saka, xứ Yavana (Hy Lạp), xứ Cīna (Trung Hoa), xứ Vilāta, ở Alasanda (Alexandria), ở Nikumba, ở Kāsi, Kosala, Kashmir, Gandhāra, dù ở trên đỉnh núi hay trên cõi trời, ở bất cứ nơi đâu, người thực hành đúng đều chứng được Nibbāna. Như người có mắt, dù ở đâu cũng thấy được bầu trời.

PHẦN 5 Đối chiếu Nikāya và Abhidhamma

Abhidhamma xếp Nibbāna là pháp chân đế thứ tư, vô vi, ngoài thời gian, là đối tượng của tám tâm siêu thế (bốn đạo, bốn quả). Nibbāna chỉ có một bản chất (santi, sự tịch tịnh), nhưng được gọi hai tên theo cách chứng: hữu dư y Niết-bàn (sa-upādisesa), khi bậc A-la-hán còn sống với năm uẩn; và vô dư y Niết-bàn (anupādisesa), khi năm uẩn chấm dứt. Nibbāna còn được gọi theo ba khía cạnh: không tướng (animitta), vô nguyện (appaṇihita), không (suññata).

PHẦN 6 Nhìn lại hành trình 72 tập: từ pañha đến paññā

Hai chữ Pāli này chỉ khác nhau một chút, nhưng đó là toàn bộ hành trình. Pañha là câu hỏi. Paññā là trí tuệ. Milindapañha bắt đầu bằng một vị vua có rất nhiều câu hỏi, và kết thúc bằng một vị vua, theo truyền thống, đã từ bỏ ngai vàng, xuất gia và chứng A-la-hán.

Phần I mở cánh cửa: thành Sāgalā, vua Milinda, Nāgasena, và những lời nguyện từ tiền kiếp. Phần II đặt nền móng: chiếc xe, danh sắc, vô ngã, nghiệp, tái sinh, ngọn đèn đêm. Phần III đi vào năm căn: tín, tấn, niệm, định, tuệ. Phần IV bàn về thời gian, tâm, ký ức và những hình dung đầu tiên về Niết-bàn. Phần V và Phần VI đối diện những câu hỏi hóc búa, những nghịch lý tưởng như không gỡ nổi. Phần VII là đạo đức: lời nói, cây cối, bất bạo động. Phần VIII soi rọi Đức Phật và Bồ-tát. Phần IX là suy luận: hai vị Phật, tại gia và xuất gia, A-la-hán, pháp vô vi. Và Phần X: Vessantara, thiện ác, hồi hướng, giấc mơ, cái chết, và Nibbāna.

Một điều nổi bật qua suốt 72 tập: Nāgasena không bao giờ cấm vua hỏi. Ngài không nói “đừng thắc mắc, cứ tin đi”. Ngài trả lời bằng xe cộ, trái xoài, ngọn đèn, con thuyền, cây gậy, hạt lúa. Giáo pháp được dạy bằng chính những đồ vật của đời sống hằng ngày, nghĩa là giáo pháp thuộc về đời sống hằng ngày.

PHẦN 7 Ví dụ đời thường cuối cùng

Có người đi tìm hạnh phúc như tìm một địa chỉ trên bản đồ: gõ vào điện thoại “Nibbāna”, chờ định vị. Bản đồ báo: “Không tìm thấy vị trí.” Người ấy thất vọng: “Vậy là không có thật.” Nāgasena sẽ nói: đúng, không có vị trí. Nhưng mỗi lần cơn giận vừa khởi lên mà được thấy rõ và lắng xuống, đó là một chút mát mẻ, một chút hương vị của sự dập tắt. Không cần định vị; chỉ cần dừng lại.

Và nếu có ai nghe hết 72 tập mà vẫn còn thắc mắc, thì đó là tin vui. Vua Milinda cũng thế. Chính những câu hỏi đã làm nên cuốn sách này.

PHẦN 8 Ý nghĩa cho người hành Vipassanā, và câu hỏi dành cho người nghe

Những gì Nāgasena nói về cách chứng Nibbāna chính là bản đồ của Vipassanā: quán sát các hành sinh và diệt; thấy chúng không đáng bám víu; tâm chán, buông; và khi buông trọn vẹn, tâm vượt qua dòng trôi lăn. Không có bước nào trong đó cần phải đi đến một nơi xa. Chỗ đứng là giới; công cụ là tác ý như lý; nơi thực hành là bất cứ đâu, kể cả căn nhà, văn phòng, bệnh viện, xe buýt.

Vì vậy, câu hỏi cuối cùng của series không thuộc về vua Milinda nữa. Nó thuộc về người đang nghe:

Giới của mình hôm nay có vững không? Tác ý của mình lúc này có như lý không? Và ngay trong hơi thở này, có đang thấy các pháp sinh diệt, hay đang mơ một giấc mơ “kiểu khỉ”?

Câu trả lời không nằm trong sách. Nó nằm ở nơi đang ngồi, ngay bây giờ.

Cảm ơn quý vị đã đồng hành cùng Dòng Pháp Podcast suốt 72 tập Milindapañha – Milinda Vấn Đạo. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nguyện cho tất cả chúng sinh được an vui, sớm thấy con đường ra khỏi rừng. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.