Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Trong đời, ai cũng từng gặp người hỏi những câu hỏi mà trả lời thế nào cũng dở: “Anh còn yêu vợ không, hay chỉ vì con?”, “Cái trứng hay con gà có trước?”. Có khi im lặng lại là câu trả lời khôn ngoan nhất. Nhưng với một bậc Thầy tuyên bố không giấu điều gì, sự im lặng có phải là mâu thuẫn?

PHẦN 1 Không có nắm tay bí mật

Trong Kinh Đại Bát Niết-bàn (DN 16), khi Tôn giả Ānanda mong Đức Phật để lại lời dặn cuối về Tăng đoàn, Ngài nói: Như Lai đã thuyết pháp không phân biệt trong ngoài; nơi Như Lai không có cái “nắm tay của người thầy” đối với các pháp. Tức là không có điều gì được giữ riêng cho một nhóm đệ tử thân cận.

Nhưng trong Trung Bộ, khi tỳ-khưu Māluṅkyaputta hỏi: thế giới là thường còn hay vô thường, hữu biên hay vô biên, sinh mạng và thân là một hay khác, Như Lai sau khi chết còn hay không còn, Đức Phật không trả lời. Vua Milinda hỏi: nếu không giấu gì, sao không trả lời? Nếu không trả lời, sao nói không giấu gì?

PHẦN 2 Bốn cách trả lời

Nāgasena nhắc lại bốn cách trả lời câu hỏi mà tập 01 đã giới thiệu: trả lời dứt khoát, trả lời bằng phân tích, trả lời bằng câu hỏi ngược lại, và gác câu hỏi sang một bên. Câu hỏi của Māluṅkyaputta thuộc loại thứ tư.

Vì sao gác lại? Nāgasena nói: không phải vì không biết, cũng không phải vì giấu. Mà vì câu hỏi ấy không có lý do, không có căn cứ để giải thích; trả lời nó không đem lại lợi ích. Các bậc Giác Ngộ không nói những lời không có lý do, không có căn cứ.

Im lặng không phải vì không biết, mà vì biết rằng câu trả lời không giúp được ai.

PHẦN 3 Mũi tên tẩm độc

Chính trong Kinh Tiểu Māluṅkya (MN 63), Đức Phật giải thích bằng một hình ảnh nổi tiếng: một người bị trúng mũi tên tẩm độc. Bạn bè, người thân đưa tới thầy thuốc. Nhưng người ấy nhất quyết không cho rút mũi tên ra chừng nào chưa biết ai bắn, người ấy họ gì, cao hay thấp, da màu gì, cây cung làm bằng gì, dây cung làm bằng gì, lông đuôi tên là lông chim gì… Người ấy sẽ chết trước khi biết hết những điều đó.

Cũng vậy, người đòi được trả lời các câu hỏi siêu hình trước khi tu tập sẽ chết trước khi có câu trả lời. Điều Đức Phật dạy là: đây là khổ, đây là nguyên nhân của khổ, đây là sự diệt khổ, đây là con đường. Vì những điều ấy mới đưa đến nhàm chán, ly tham, an tịnh, giác ngộ, Niết-bàn.

PHẦN 4 Nghệ thuật gác câu hỏi lại

Có một nguyên nhân sâu hơn: nhiều câu hỏi được gác lại vì chúng được đặt ra dựa trên một tiền đề sai. Ví dụ “Như Lai sau khi chết còn hay không còn” giả định có một cái tôi của Như Lai để còn hay mất. Như đã thấy ở Phần II, cái tôi ấy không tìm thấy được. Trả lời “còn” hay “không còn” đều là chấp nhận tiền đề sai. Giống như câu hỏi “Anh đã thôi đánh vợ chưa?”: trả lời “rồi” hay “chưa” đều ngầm thừa nhận mình từng đánh vợ.

Trong đời sống, có những câu hỏi làm tốn năng lượng mà không dẫn đến đâu: “Tại sao chuyện này lại xảy ra với mình?”, “Nếu năm ấy mình chọn khác thì sao?”. Người thực hành có thể nhận ra loại câu hỏi này, và nhẹ nhàng gác lại, quay về câu hỏi hữu ích hơn: “Ngay bây giờ, điều gì có thể làm cho tâm bớt khổ?”

Từ những câu hỏi siêu hình, câu chuyện chuyển sang một câu hỏi rất con người: người đã giác ngộ có sợ chết không? Tập tới.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.