Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Phần IV mở ra với một câu hỏi mà các nhà vật lý và triết gia vẫn còn tranh cãi: thời gian là gì? Thánh Augustine từng nói đại ý: không ai hỏi thì hiểu, có người hỏi thì chịu. Vua Milinda hỏi, và Nāgasena không đáp bằng đồng hồ hay lịch, mà bằng vô minh, hạt giống và một vòng tròn.

PHẦN 1 Thời gian có thật không?

Trong phẩm về thời gian, Addhānavagga, nhà vua hỏi: “Thời gian có thật không?” Nāgasena đáp một cách rất tinh: có thời gian có, có thời gian không. Với những hành (saṅkhāra) đã qua, đã diệt, đã biến mất, thời gian ấy không còn. Với những pháp đang cho quả, những pháp còn có khả năng cho quả, những gì còn dẫn đến tái sanh, thời gian ấy có. Còn với những bậc đã nhập Niết-bàn vô dư, thời gian không còn nữa.

Câu trả lời này cho thấy một cách nhìn khác hẳn. Thời gian không phải một dòng sông trôi độc lập ngoài kia, mà gắn với các pháp đang sinh diệt và đang tiếp nối. Chừng nào còn các pháp nối nhau, còn nghiệp cho quả, còn “thời gian” của luân hồi. Khi dòng nối tiếp dứt, không còn thời gian để nói tới.

Giống như trò chơi xếp hàng cờ domino: “thời gian” của trò chơi chỉ có khi các quân còn đổ nối nhau. Khi quân cuối cùng đã nằm xuống và không còn quân nào đứng, câu hỏi “trò chơi còn bao lâu nữa” không còn ý nghĩa.

PHẦN 2 Gốc rễ của thời gian là vô minh

Nhà vua hỏi tiếp: gốc rễ của thời gian quá khứ, hiện tại, vị lai là gì? Nāgasena đáp: gốc rễ là avijjā, vô minh. Do vô minh có hành, do hành có thức, do thức có danh sắc… cứ thế, toàn bộ khối khổ này sinh khởi. Đó chính là chuỗi mười hai duyên khởi.

Nói cách khác, cái “thời gian” mà Phật giáo quan tâm là thời gian của luân hồi, và động cơ của nó là không thấy rõ sự thật. Đồng hồ chạy vì có pin; vòng luân hồi quay vì có vô minh và ái.

Đồng hồ chạy vì có pin. Vòng luân hồi quay vì có vô minh.

PHẦN 3 Không tìm thấy điểm khởi đầu

Nhà vua hỏi: “Điểm khởi đầu của thời gian ấy có thấy được không?” Nāgasena đáp: không thấy được. Ngài đưa ba ví dụ.

Thứ nhất, hạt giống và cây: gieo hạt, hạt thành cây, cây ra trái, trái có hạt, hạt lại thành cây. Chuỗi ấy có tận cùng không? Không. Thứ hai, gà và trứng: gà đẻ trứng, trứng nở gà, gà lại đẻ trứng. Câu hỏi “con gà hay quả trứng có trước” hóa ra đã được đặt ra từ hơn hai nghìn năm trước, và câu đáp là: không tìm thấy điểm đầu. Thứ ba, Nāgasena vẽ một vòng tròn trên mặt đất, hỏi nhà vua: “Vòng tròn này có điểm tận cùng không?” “Không có.” “Cũng vậy, vòng luân hồi không có điểm khởi đầu có thể thấy được.”

Điều này khớp với lời Đức Phật trong Tương Ưng Bộ: anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro; pubbā koṭi na paññāyati — “luân hồi này không thể nghĩ được điểm khởi đầu; điểm đầu không thể thấy được” (SN 15.1). Đức Phật không đưa ra một câu chuyện sáng thế. Ngài chỉ nói: đừng tìm điểm đầu; hãy tìm cách ra khỏi vòng.

PHẦN 4 Thoát ra khỏi vòng tròn

Có người nghe “luân hồi không có điểm đầu” thì thấy ngộp thở. Nhưng hãy nhìn lại vòng tròn trên mặt đất: không có điểm đầu, nhưng có thể bước ra khỏi nó. Nāgasena ở phần sau cũng nói: những hành không còn khởi lên, và vòng nối tiếp có thể chấm dứt khi vô minh dứt.

Với người thực hành, bài học là: đừng tốn sức truy tìm “ban đầu mình đã khổ từ lúc nào”. Người bị trúng tên không cần biết ai làm cây cung, làm từ gỗ gì, mới chịu rút tên ra (MN 63). Việc cần làm là thấy vô minh đang vận hành ngay lúc này: thấy một ý muốn khởi lên từ chỗ không rõ, và đem ánh sáng chánh niệm soi vào.

Thời gian là chuyện của các pháp sinh diệt. Vậy quá khứ đã mất, tương lai chưa đến, hiện tại đang ở đâu? Tập tới.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.