Quá khứ đã mất, tương lai chưa đến: vậy hiện tại ở đâu?
Quá khứ đã qua, tương lai chưa tới. Hiện tại thì sao? Nāgasena chỉ vào một ngôi nhà: gỗ từ rừng, đất từ ruộng, công sức con người — ngôi nhà không từ hư không mà có. Hiện tại cũng thế: không phải một điểm đứng yên, mà là chỗ các duyên đang gặp nhau.
Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Người ta hay khuyên nhau “hãy sống cho hiện tại”. Nghe thì dễ, nhưng thử hỏi: hiện tại dài bao lâu? Một giây? Một phần nghìn giây? Vừa nói “bây giờ” xong thì “bây giờ” ấy đã thành quá khứ. Vậy hiện tại có thật không, và ở đâu?
saṅkhāra — các hành, pháp hữu vi do duyên tạo.
jāyati — sinh ra, khởi lên.
vipassati — thấy rõ, quán sát.
khaṇa — sát-na, khoảnh khắc cực ngắn.
PHẦN 1 Có hành nào sinh khởi không?
Trong phẩm về thời gian, vua Milinda hỏi: “Có những hành nào đang sinh khởi không?” Nāgasena đáp: có. Khi có mắt và có sắc, thì nhãn thức sinh; khi nhãn thức sinh thì có xúc; do xúc có thọ; do thọ có ái; do ái có thủ; do thủ có hữu; do hữu có sinh; do sinh có già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não. Cũng vậy với tai và âm thanh, mũi và mùi, lưỡi và vị, thân và xúc chạm, ý và pháp. Còn khi không có mắt, không có sắc, thì nhãn thức không sinh.
Nói gọn: hiện tại không phải một cái hộp chứa sẵn. Hiện tại là nơi các duyên đang gặp nhau: mắt gặp sắc, tai gặp tiếng. Chỗ gặp gỡ ấy chính là “bây giờ”.
PHẦN 2 Ngôi nhà không từ hư không
Nhà vua hỏi tiếp: “Có hành nào sinh ra từ chỗ không có gì không?” Nāgasena đáp: không có. Mọi hành đều sinh từ cái đang có.
Ngài chỉ vào ngôi nhà nơi hai người đang ngồi: “Ngôi nhà này có phải từ hư không mà có? Gỗ từ rừng, đất sét từ đất, và nhờ sức lao động của đàn ông, đàn bà, nên ngôi nhà này mới có.” Cũng vậy, không có hành nào sinh từ hư không; tất cả sinh từ duyên.
Người từng xây nhà đều thấm thía điều này. Một căn nhà đứng đó hôm nay là kết quả của gạch từ lò gạch, thép từ nhà máy, xi măng từ mỏ đá, bản vẽ của kiến trúc sư, mồ hôi của thợ hồ, và cả tiền bạc, giấy phép, những buổi họp dài. Không viên gạch nào là “căn nhà”, nhưng khi tất cả gặp nhau đúng lúc, căn nhà hiện ra.
Hiện tại không phải một điểm đứng yên trên đồng hồ. Hiện tại là nơi các duyên đang gặp nhau.
PHẦN 3 Bài kệ “Một đêm an lành”
Trong Trung Bộ, Kinh Nhất Dạ Hiền Giả (MN 131) có bài kệ nổi tiếng:
yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.
Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati…
“Đừng chạy theo quá khứ, đừng mong đợi tương lai; quá khứ đã đoạn tận, tương lai lại chưa đến. Chỉ có pháp hiện tại, ngay tại đây, tại đây, thấy rõ…”
Chữ “tattha tattha”, “ngay tại đây, tại đây”, rất quý. Hiện tại không phải một nơi chốn cố định để đứng. Mỗi khoảnh khắc là một “tại đây” mới. Người tu không nắm giữ hiện tại, mà liên tục có mặt với từng “tại đây” đang đến.
PHẦN 4 Sống với hiện tại, không phải bám hiện tại
Có một hiểu lầm cần tránh: “sống cho hiện tại” không có nghĩa là hưởng thụ bất chấp, “ăn chơi đi, mai tính”. Theo kinh, sống với hiện tại là thấy rõ pháp hiện tại: thấy nó sinh do duyên, thấy nó đang diệt, không bám vào nó. Người hưởng thụ bất chấp thật ra lại đang bị ái kéo về tương lai: muốn thêm, muốn nữa.
Khi ngồi thiền, hiện tại hiện ra rất cụ thể: hơi thở đang vào, cảm giác đang ở đầu mũi, tiếng xe ngoài đường đang vang. Mỗi thứ đều là một “ngôi nhà nhỏ” do duyên dựng lên, rồi tan đi. Khi tâm chạy về chuyện hôm qua, chỉ cần biết “đang nhớ”. Khi tâm chạy tới chuyện ngày mai, chỉ cần biết “đang lo”. Cái biết ấy luôn luôn ở hiện tại.
Nhưng cái biết ấy là gì? Tâm là một thứ đứng yên, hay một dòng tiến trình? Tập tới: citta.
Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
• Các hành đang sinh khởi khi đủ duyên: mắt gặp sắc thì có nhãn thức, rồi xúc, thọ, ái…
• Không có hành nào sinh từ hư không; như ngôi nhà nhờ gỗ, đất và sức người mà có.
• Hiện tại là nơi các duyên gặp nhau; Kinh Nhất Dạ Hiền Giả dạy thấy rõ pháp hiện tại “tại đây, tại đây” (MN 131).
• Sống với hiện tại là thấy rõ và không bám, khác với hưởng thụ bất chấp.
Bản văn: Milindapañhapāḷi, Addhānavagga — câu hỏi các hành có sinh khởi không, có hành nào sinh từ không có không (ví dụ ngôi nhà).
Đối chiếu: MN 131 Bhaddekaratta Sutta; SN 35.93 (thức sinh do hai duyên).
Series Milindapañha – Milinda Vấn Đạo — 72 tập đi theo mục lục Milindapañhapāḷi.
Nghe và đọc trọn bộ 72 tập theo đúng thứ tự