Bốn tầng vô sắc: khi cảnh cũng buông
Bốn bậc thiền sắc giới đi lên bằng cách bỏ bớt chi thiền. Bốn tầng vô sắc thì không bỏ thêm chi nào nữa — cả bốn đều vỏn vẹn hai chi. Vậy chúng hơn nhau ở chỗ nào?
Bốn bậc thiền sắc giới đi lên bằng cách bỏ bớt.
Sơ thiền có năm chi. Nhị thiền bỏ tầm và tứ. Tam thiền bỏ hỷ. Tứ thiền bỏ luôn lạc, chỉ còn xả và nhất tâm. Người con quan nằm trên đống rác lần lượt cảm ơn rồi mời từng người hầu ra ngoài — mỗi bậc thiền là một lần buông đúng một thứ đã từng giúp mình.
Theo đà ấy, ta có quyền đoán rằng bốn tầng vô sắc sẽ bỏ tiếp. Nhưng bỏ gì nữa? Sau tứ thiền chỉ còn hai chi. Bỏ thêm một cái thì thiền sụp.
Chú giải trả lời bằng một câu làm hỏng gọn toàn bộ dự đoán ấy.
PHẦN 1Không leo thêm bậc thang — đổi cái đang nhìn
Ở cuối chương vô sắc, chú giải đúc toàn bộ vấn đề vào một bài kệ bốn dòng:
dịch: “Bốn thiền này thành tựu do vượt qua ĐỐI TƯỢNG; còn sự vượt qua CHI THIỀN nơi chúng thì các bậc trí không chấp nhận.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.253) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Và để không ai hiểu lầm, câu kế tiếp nói thẳng con số:
dịch: “Vì nơi những thiền này không có sự vượt qua chi thiền như trong các thiền chứng sắc giới. Ở cả bốn thiền ấy chỉ có đúng hai chi thiền: xả và nhất tâm.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.253) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Đọc kỹ thì đây là một sự thật hơi choáng. Cả bốn tầng vô sắc đều là tứ thiền. Về mặt cấu tạo, tầng thứ tư — phi tưởng phi phi tưởng, đỉnh cao nhất mà tâm hiệp thế với tới được — không có một chi nào mà tứ thiền sắc giới không có.
Cái đổi không nằm trong tâm. Nó nằm ở chỗ tâm đang nhìn.
Bốn bậc sắc giới là bốn lần tâm nhẹ đi. Bốn tầng vô sắc là bốn lần cái được nhìn mỏng đi, còn tâm thì giữ nguyên hình dạng.
Đây là một phân biệt mà nếu nắm được, phần còn lại của chương trở nên dễ thở. Người tu thiền vô sắc không cố làm cho mình tĩnh hơn. Anh ta đã tĩnh rồi. Việc của anh ta là lần lượt bỏ xuống từng thứ mình đang cầm — và mỗi lần bỏ, cái còn lại trong tay lại mỏng hơn một bậc.
PHẦN 2Ba thứ phải để lại ở cửa
Công thức kinh điển cho tầng đầu tiên gồm ba mệnh đề: vượt khỏi các sắc tưởng, diệt các tưởng đối chạm, không tác ý các tưởng sai biệt. Chú giải làm việc mà Vi Diệu Pháp vẫn làm — đếm.
dịch: “Do ly tham và do diệt — và vì nguyên nhân là ly tham, là diệt — đối với mười lăm sắc tưởng tức là các thiền, xét theo thiện, quả và duy tác; và đối với tám sắc tưởng tức là các đối tượng, xét theo biến xứ đất v.v.; hoặc đối với tất cả không còn dư sót, vị ấy chứng và trú không vô biên xứ.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.245) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Mười lăm: bốn hay năm bậc thiền nhân ba loại tâm (thiện, quả, duy tác). Tám: các đề mục biến xứ dùng sắc làm cảnh. Rồi tới lượt mười tưởng đối chạm — năm quả thiện và năm quả bất thiện của năm giác quan — và bốn mươi bốn tưởng sai biệt.
Ở đây chú giải tự hỏi một câu rất đáng hỏi: tưởng đối chạm thì người nhập sơ thiền đã không còn rồi; sao tới đây mới nói bỏ?
Câu trả lời tinh tế và rất quan trọng cho bất cứ ai từng ngồi thiền: không có mặt khác với đã đoạn trừ. Trong thiền sắc giới, năm giác quan im lặng vì tâm không chạy qua năm cửa — nhưng cái nền sắc thì vẫn còn, nên tiếng động vẫn có đường trở lại. Vì thế Đức Phật gọi âm thanh là cây gai của sơ thiền. Còn thiền vô sắc thì hướng thẳng vào sự ly tham đối với sắc, nên ở đây mới nói được là đã bỏ. Và chú giải nêu một nhân chứng:
dịch: “Và Āḷāra Kāḷāma, khi đang nhập thiền vô sắc, đã không thấy mà cũng không nghe tiếng năm trăm cỗ xe đi ngang qua sát bên mình.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.246) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Năm trăm cỗ xe bò. Không phải một tiếng động xa. Đó là cả một đoàn xe lăn bánh sát chỗ ngồi, và người ngồi đó không biết. Chi tiết này không có trong bản kinh gốc của Bộ Pháp Tụ; chú giải kéo nó từ Trường Bộ về để làm một việc duy nhất — chứng minh rằng ở đây chữ “diệt” được dùng đúng nghĩa đen.
PHẦN 3Người bán đường rao hàng là “thuốc độc gai”
Nhưng vì sao Đức Phật phải liệt kê dài dòng ba thứ ấy ra? Chú giải đưa một lý do rất người: để người nghe chịu cố gắng. Rồi thêm một lý do nữa, và lần này là cả một câu chuyện:
dịch: “Và Ngài nói lời tán thán thiền ấy cũng để dụ họ, như người lái buôn ‘thuốc độc gai’. ‘Người lái buôn thuốc độc gai’ là cách gọi người bán đường.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.247) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Chuyện thế này. Một người buôn chở đầy xe đường thẻ, mật, đường phèn xuống làng biên địa, rồi rao lên: “Mua thuốc độc gai đi! Mua thuốc độc gai đi!”
dịch: “Nghe vậy, dân làng nghĩ: ‘Thuốc độc thì dữ, ai ăn vào thì chết; gai thì đâm cũng chết. Cả hai đều dữ, ở đây có lợi ích gì?’ — rồi họ đóng cửa nhà lại và đuổi lũ trẻ chạy đi.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.248) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Người lái buôn hiểu ra: dân làng này không quen tiếng nhà nghề. Ông đổi cách rao: “Mua cái rất ngọt đi! Mua cái rất ngon đi! Đường thẻ, mật, đường phèn, giá rẻ lắm!” Lần này cả làng đổ ra, trả nhiều tiền hơn để mua.
Chú giải khớp từng chi tiết: tiếng rao “thuốc độc gai” là câu “hãy làm cho không vô biên xứ sinh khởi”; ý nghĩ “có lợi ích gì” của dân làng là ý nghĩ của người nghe chưa biết giá trị của thiền ấy; còn tiếng rao “rất ngọt” chính là việc kể ra vượt sắc tưởng, diệt tưởng đối chạm, không tác ý tưởng sai biệt.
Lời tán thán trong kinh, hóa ra, không phải để trang trí. Nó là cách gọi một món hàng bằng cái tên mà người mua hiểu được.
Có một bài học nhỏ nhưng thẳng thắn ở đây, cho cả người dạy lẫn người học. Nếu bạn trình bày một pháp bằng đúng thuật ngữ kỹ thuật của nó mà người nghe đóng cửa bỏ đi, lỗi chưa chắc ở họ. Và nếu bạn là người nghe, thì đáng để tự hỏi: mình đã đóng cửa với bao nhiêu thứ chỉ vì cái tên của nó nghe không hấp dẫn?
PHẦN 4Bốn tầng, bốn thứ được đặt xuống
Tầng một — không vô biên xứ. Đối tượng của nó không phải “không gian” nói chung, mà một khoảng không rất cụ thể:
dịch: “Đây là tên gọi của khoảng không do đã bỏ biến xứ đi.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.248) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy hình dung cho đúng. Người tu đã giữ trong tâm hình một dĩa đất tròn cho tới khi nó rõ hơn cả mắt thấy. Bây giờ anh ta gỡ cái hình ấy ra — và không nhìn vào chỗ trống trong phòng, mà nhìn vào đúng cái chỗ mà dĩa đất vừa chiếm. Cái lỗ hình dĩa ấy, mở rộng ra vô biên, là đối tượng của tầng một. Không phải hư vô trừu tượng: là dấu vết của một vật vừa được nhấc đi.
Tầng hai — thức vô biên xứ. Bỏ khoảng không, quay lại nhìn chính cái thức đã trải trên khoảng không ấy. Chú giải lưu ý một chuyện nhỏ về chữ: lẽ ra phải là viññāṇānañca, nhưng truyền thống đọc gọn thành viññāṇañca — một chữ đã thành nếp.
Tầng ba — vô sở hữu xứ. Đây là tầng khó hình dung nhất, và định nghĩa của nó sắc như dao:
dịch: “‘Cái gì không có một chút gì’ là không có gì; nghĩa là dù chỉ một mảnh vụn của nó cũng không còn sót lại.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.250) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Đối tượng của tầng ba là sự vắng mặt của cái thức ở tầng hai. Không phải một cái gì khác; là chỗ trống nơi nó vừa đứng. Người tu lấy chính sự không-còn-đó làm cảnh.
Tầng bốn — phi tưởng phi phi tưởng xứ. Tưởng ở đây vi tế đến mức không còn làm nổi việc của tưởng, nhưng vẫn chưa mất hẳn. Chú giải gọi cả thiền chứng ấy là saṅkhārāvasesasamāpatti — thiền chứng chỉ còn hành dư sót. Và lưu ý một điều dễ bỏ qua: không riêng tưởng, mà thọ cũng phi thọ phi phi thọ, tâm cũng vậy, xúc cũng vậy. Chỉ vì bài giảng lấy tưởng làm đầu đề nên mới gọi tên theo tưởng.
PHẦN 5Làm sao vượt qua cái mình đang thấy là an tịnh?
Ở tầng bốn có một nghịch lý thật sự. Bộ Phân Tích nói người ấy tác ý vô sở hữu xứ là an tịnh — nghĩa là vẫn đang hướng về tầng ba. Vậy vượt qua bằng cách nào, nếu vẫn còn ngắm nó?
Chú giải trả lời: bằng chỗ không muốn hướng tâm tới nữa — anh ta thấy nó an tịnh, nhưng không khởi lên ý “ta sẽ hướng tâm, sẽ nhập, sẽ trú, sẽ xuất, sẽ quán xét” đối với nó. Và rồi một hình ảnh:
dịch: “Như một vị vua ngồi trên lưng voi với đầy đủ oai nghi đi dạo phố, thấy những người thợ chạm ngà và các thợ khác… liền nghĩ: ‘Chà, những bậc thầy này khéo thật, làm được cả những nghề như thế!’ — vua hoan hỷ với sự khéo léo của họ, nhưng không hề khởi lên ý: ‘Ước gì ta bỏ ngôi vua để thành một người thợ như vậy’.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.251) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Vua đi qua. Ông thật lòng thấy tay nghề ấy đẹp. Nhưng ông không xuống voi. Sự thán phục không kéo theo sự dừng lại — vì cái ông đang có lớn hơn.
Đây có lẽ là ẩn dụ hữu dụng nhất của cả chương cho người không nhập thiền. Trên đường tu, phần lớn những gì làm ta dừng lại không phải cái xấu. Là những cái thật sự tốt mà ta vừa đạt tới, và ta ngắm mãi. Vua không cần chê người thợ. Ông chỉ cần đi tiếp.
Rồi tới hai ẩn dụ đời thường, giải thích cái tên kỳ lạ “phi tưởng phi phi tưởng”:
dịch: “Có một chú sa-di lấy dầu xoa cái bát rồi để đó. Đến giờ uống cháo, vị trưởng lão bảo: ‘Mang bát lại đây.’ Chú thưa: ‘Bạch ngài, trong bát có dầu.’ Trưởng lão liền bảo: ‘Vậy mang dầu lại đây, sa-di, ta sẽ đổ đầy ống.’ Chú thưa: ‘Bạch ngài, không có dầu.’”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.252) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Chú sa-di không hề mâu thuẫn. Dầu có, đủ để bát thành không hợp lệ cho cháo; dầu không có, xét theo việc đổ đầy một cái ống. Cùng một chữ “có”, hai thước đo. Tưởng ở tầng bốn đúng y như vậy.
Chú giải còn kể thêm một chuyện song song: trên đường đi, chú sa-di thấy vũng nước mỏng bèn thưa “có nước, xin ngài cởi dép”; trưởng lão bảo “có nước thì đưa khăn tắm đây, ta tắm”; chú thưa “bạch ngài, không có”. Nước có — đủ để ướt dép. Nước không có — xét theo việc tắm.
Vậy việc của tưởng là gì, mà ở đây nó làm không nổi? Chú giải nói rõ: nhận biết đối tượng, và trở thành cảnh cho tuệ quán để sinh nhàm chán. Rồi một hình ảnh gọn đến mức khó quên:
dịch: “Như hỏa đại trong nước ấm không làm nổi việc đốt, tưởng ấy cũng không làm nổi cho sắc bén việc nhận biết.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.252) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Nước ấm có lửa trong đó — không có thì đã không ấm. Nhưng thò tay vào thì không bỏng. Hỏa đại có mặt mà không hành sự. Đó chính xác là thân phận của tưởng ở tầng thứ tư.
Và chú giải rút ra một hệ quả đáng ngại cho người tu tuệ: vì tưởng ở đó không làm nổi việc làm cảnh cho quán, nên không mấy ai có thể lấy các uẩn của tầng bốn ra mà quán để đắc nhàm chán — trừ bậc đại tuệ như ngài Sāriputta, và ngay cả ngài cũng chỉ quán theo lối tổng hợp từng nhóm, chứ không quán từng pháp nối nhau.
PHẦN 6Bốn tầng lầu, bốn tấm vải, và cái chòi trên bãi rác
Quay lại câu hỏi mở đầu. Nếu cả bốn tầng cùng hai chi thiền, thì chúng hơn nhau ở đâu? Chú giải đáp bằng một bài kệ và hai ví dụ:
dịch: “Ở đây, cái sau càng lúc càng thù thắng hơn; ví dụ về chuyện ấy nên hiểu qua tầng lầu và tấm vải.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.253) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Một tòa nhà bốn tầng. Tầng dưới cùng đã bày đủ năm dục vi diệu: múa hát nhạc trời, hương thơm, vòng hoa, vị ngon, chỗ nằm, y phục. Tầng hai hơn nữa, tầng ba hơn nữa, tầng bốn hơn hết. Cả bốn đều là tầng lầu — về mặt “tầng lầu” chúng không khác nhau gì cả. Chỉ cái bày trên đó mỗi tầng một hơn.
Ví dụ thứ hai còn khít hơn. Một người đàn bà kéo bốn loại sợi — thô, mịn, mịn hơn, mịn nhất — rồi dệt thành bốn tấm vải nặng bốn pala, ba, hai, một. Bốn tấm dài rộng bằng nhau, không khác nhau một phân về kích thước. Nhưng tấm sau mỗi lúc một nhẹ hơn, mịn tay hơn, đắt hơn.
Đó là câu trả lời. Cùng kích thước, khác độ mịn. Hai chi thiền ấy ở tầng bốn cũng chỉ là xả và nhất tâm, nhưng là xả và nhất tâm đã được kéo qua bốn lần se sợi.
Và ẩn dụ cuối cùng của chương, bài kệ bốn người:
dịch: “Một người bám vào cái chòi dựng trên chỗ dơ; người thứ hai nương vào người ấy; người thứ ba đứng bên ngoài, không nương vào ai; và người thứ tư nương vào người đứng ngoài ấy.”— Aṭṭhasālinī, Arūpāvacarakusalavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, CSCD tr.254) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Chú giải giải thích từng người. Có một cái chòi dựng trên bãi dơ. Người thứ nhất tới, ghê chỗ dơ ấy nên bám tay vào chòi mà đứng — đó là tầng một, bám vào khoảng không để khỏi chạm cái sắc mình vừa chán. Người thứ hai tới, bám vào chính người thứ nhất — đó là tầng hai, lấy cái thức trải trên khoảng không làm chỗ tựa. Người thứ ba nghĩ: cả hai người kia đều đứng không yên, chòi mà đổ thì cùng ngã — nên ra ngoài đứng, không nương ai: đó là tầng ba, bỏ cả khoảng không lẫn cái thức, lấy sự vắng mặt làm cảnh. Người thứ tư thấy người thứ ba đứng vững hơn cả, bèn nương vào người ấy — đó là tầng bốn.
Ẩn dụ này nói một điều mà bốn cái tên kỹ thuật không nói nổi: toàn bộ chuỗi vô sắc là một chuỗi tìm chỗ tựa an toàn hơn. Mỗi tầng là một lần nhận ra chỗ mình đang bám vẫn còn dính vào cái nó tựa lên. Và ngay cả người thứ tư — vững nhất — vẫn đang nương vào một người khác.
Đỉnh cao nhất của định vẫn là một người đang vịn vào ai đó. Muốn không vịn vào gì nữa thì phải đi bằng con đường khác.
2. Mỗi ngày một lần, làm ví dụ “vua trên lưng voi”: nhận ra một điều tốt mình vừa đạt được, thành thật thấy nó tốt, rồi đi tiếp mà không dừng lại ngắm. Cái khó nằm ở vế sau.
3. Một lần trong tuần, thử ví dụ “bỏ biến xứ” ở mức đơn giản: nhìn một vật quen thuộc trong phòng thật lâu, rồi nhắm mắt và chú ý vào đúng cái chỗ nó vừa chiếm, chứ không phải vào bóng của nó. Quan sát tâm phản ứng thế nào khi không còn gì để cầm.
Bốn tầng vô sắc không phải bốn bậc thang mới, mà là bốn lần đổi đối tượng của cùng một thứ thiền.
• Vượt cảnh, không vượt chi: cả bốn tầng đều chỉ có xả và nhất tâm — về cấu tạo, chúng đều là tứ thiền (tr.253).
• Phải để lại ở cửa 15 sắc tưởng là thiền + 8 sắc tưởng là cảnh, 10 tưởng đối chạm, 44 tưởng sai biệt; ở thiền sắc giới chúng chỉ vắng mặt, ở đây mới đoạn trừ — bằng chứng: Āḷāra Kāḷāma không nghe năm trăm cỗ xe (tr.245–246).
• Người lái buôn “thuốc độc gai”: lời tán thán trong kinh là cách gọi món hàng bằng cái tên người mua hiểu được (tr.247–248).
• Bốn đối tượng: khoảng không do bỏ biến xứ (tr.248) → thức trải trên khoảng không ấy → sự vắng mặt của thức ấy, không còn sót “dù một mảnh vụn” (tr.250) → tưởng còn mà không hành sự.
• Vua trên lưng voi thán phục người thợ chạm ngà mà không xuống voi — cách vượt qua một thứ mình vẫn đang thấy là an tịnh (tr.251).
• Bát xoa dầu và vũng nước trên đường: cùng một chữ “có”, hai thước đo; hỏa đại trong nước ấm không đốt được (tr.252).
• Bốn tầng lầu, bốn tấm vải: cùng kích thước, khác độ mịn; cái chòi trên bãi dơ và bốn người: cả chuỗi vô sắc là một chuỗi tìm chỗ tựa (tr.253–254).
- Trong đời bạn, có điều gì bạn tưởng đã đoạn trừ mà thật ra chỉ đang vắng mặt vì hoàn cảnh chưa chạm tới?
- Cái gì tốt đẹp mà bạn vừa đạt được đang làm bạn đứng lại ngắm? Vua đã thán phục xong và đi tiếp — bạn thì sao?
- Nếu cả bốn tầng vô sắc vẫn là bốn cách tìm chỗ tựa, thì điều đó nói gì về giới hạn của định, dù định cao đến mấy?
Người thứ tư đứng vững nhất trong bốn người — nhưng vẫn đang vịn. Đó là chỗ định dừng lại. Trước khi rời hẳn khối thiền sắc giới, chú giải còn quay lại một loại thiền mà đối tượng không phải dĩa đất cũng không phải khoảng không, mà là chúng sinh bằng xương bằng thịt: tập sau, bốn phạm trú — từ, bi, hỷ, xả, và chuyện vì sao mỗi thứ trong bốn thứ ấy có đúng hai kẻ thù.
Còn 27 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.