Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. “Toàn tri” nghe như một từ tuyệt đối: biết tất cả. Nhiều người hình dung Đức Phật như một màn hình khổng lồ lúc nào cũng hiển thị mọi sự việc của vũ trụ, từ chiếc lá rơi ở rừng xa đến ý nghĩ của từng con kiến. Nhưng trong kinh, có những lúc Đức Phật hỏi các tỳ-khưu “các ông đang bàn chuyện gì?”, có lúc Ngài hướng tâm quán xét rồi mới biết. Vậy toàn tri là gì?

PHẦN 1 Cặp sừng thứ hai

Vua Milinda hỏi: “Đức Phật có phải là bậc toàn tri không?” Nāgasena đáp: phải, Đức Thế Tôn là bậc toàn tri. Nhưng tri kiến của Ngài không phải lúc nào cũng hiện diện liên tục. Trí toàn tri của Đức Thế Tôn gắn liền với sự hướng tâm; Ngài hướng tâm đến điều gì thì biết điều ấy.

Nhà vua liền vặn: “Nếu phải hướng tâm mới biết, thì Đức Phật không phải toàn tri, vì còn phải tìm kiếm.”

PHẦN 2 Người giàu và kho lúa

Nāgasena đưa ví dụ: một người giàu có, nhà có kho đầy lúa gạo, vàng bạc, của cải. Một hôm có khách đến, cần một thứ gì đó. Người ấy chưa lấy ra thì chưa có trong tay, phải đi mở kho. Vậy người ấy có phải là người nghèo không? Không, người ấy giàu. Kho vẫn đầy; chỉ là của cải không nằm sẵn trên bàn mọi lúc.

Hình ảnh thời nay: một thư viện điện tử chứa toàn bộ tri thức nhân loại. Không phải mọi trang sách đều hiện trên màn hình cùng lúc. Nhưng gõ vào ô tìm kiếm, trang cần thiết hiện ra ngay. Không ai nói thư viện ấy “không có” cuốn sách chỉ vì nó chưa được mở.

Toàn tri không phải biết hết mọi thứ cùng một lúc, mà là hướng tâm đến đâu thì biết trọn đến đó.

PHẦN 3 Nhanh đến mức nào?

Nhà vua vẫn chưa thỏa: nếu phải tìm, thì chẳng phải mất thời gian sao? Nāgasena giải thích: tâm của Đức Phật nhanh nhẹn không gì sánh. Ngài kể về các mức độ nhanh của tâm: người phàm tâm còn nặng nề, như người kéo cây tre quấn víu; các bậc hữu học nhanh hơn; các vị A-la-hán nhanh hơn nữa; và tâm Đức Phật hướng đến đâu, biết ngay đến đó, như mũi tên của người cung thủ tài giỏi xuyên qua lớp vải mỏng.

Ngài ví: như người có trong tay một nắm hạt, đếm nhanh không kịp chớp mắt. Việc “tìm kiếm” của Đức Phật không giống việc lục lọi của người thường; đó là một sự hướng tâm tức thời.

PHẦN 4 Toàn tri để làm gì?

Có một điểm đáng chú ý: trong kinh, Đức Phật ít khi dùng trí biết của mình để trả lời những câu hỏi vô ích, như vũ trụ có biên giới không. Trong Kinh Rừng Simsapā (SN 56.31), Ngài cầm một nắm lá và nói: những gì Như Lai biết nhiều như lá trong rừng, những gì Như Lai dạy chỉ như nắm lá trong tay; vì những điều dạy ấy mới đưa đến giải thoát.

Toàn tri, vì vậy, không phải để phô diễn. Đó là khả năng biết điều cần biết, đúng lúc cần biết, vì lợi ích của người nghe. Người thầy giỏi cũng thế: không đổ hết kiến thức lên học trò, mà biết học trò cần gì, vào lúc nào.

Với người thực hành, bài học gần gũi là: chánh niệm cũng “gắn với sự hướng tâm”. Không thể biết rõ mọi thứ cùng lúc; nhưng hướng tâm đến đâu, biết rõ đến đó. Đang ăn thì biết ăn, đang nghe thì biết nghe.

Nhưng nếu Đức Phật biết trước mọi việc khi hướng tâm, thì vì sao Ngài vẫn cho Devadatta xuất gia, người về sau chia rẽ Tăng đoàn? Tập tới.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.