Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Suốt ba mươi mốt tập, mọi thứ được bàn đều sinh và diệt: danh sắc, tâm, thời gian, trí nhớ. Hôm nay, lần đầu tiên, câu chuyện chạm tới một thứ được nói là không sinh, không diệt: Nibbāna. Ngôn ngữ vốn sinh ra để nói về những thứ có hình, có tên, có đầu đuôi. Vậy làm sao nói về cái vượt khỏi tất cả những thứ ấy?

PHẦN 1 Sự diệt là Niết-bàn

Vua Milinda hỏi: “Có phải sự diệt là Niết-bàn?” Nāgasena đáp: “Phải, tâu đại vương, sự diệt là Niết-bàn.” Rồi ngài giải thích:

Tất cả phàm phu ngu si đều thích thú, hoan hỷ, đắm chìm trong các căn và các đối tượng bên trong bên ngoài. Họ bị dòng lũ cuốn đi, không thoát khỏi sinh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não. Còn vị Thánh đệ tử có học thì không thích thú, không hoan hỷ, không đắm chìm trong ấy. Do không đắm chìm, ái diệt; do ái diệt, thủ diệt; do thủ diệt, hữu diệt; do hữu diệt, sinh diệt; do sinh diệt, già chết sầu bi khổ ưu não đều diệt. Như vậy là sự diệt của toàn bộ khối khổ này.

PHẦN 2 Diệt không có nghĩa là hư vô

Nghe “diệt” nhiều người giật mình: vậy Niết-bàn là mất hết, là con số không? Không phải vậy. Cái bị diệt là ái và khổ, không phải là một thứ gì quý giá. Như người bệnh khỏi bệnh: cái mất đi là cơn sốt, không phải là người bệnh biến mất. Chữ nibbāna gốc nghĩa là “thổi tắt”, như ngọn lửa tắt khi hết nhiên liệu. Ngọn lửa của tham, sân, si tắt đi, đó là Niết-bàn.

Trong Kinh Tự Thuyết (Ud 8.3), Đức Phật dạy: có cái không sinh, không hữu, không tác, không vi. Nếu không có cái ấy, thì không thể thoát khỏi cái có sinh, có hữu, có tác, có vi. Vì có cái ấy, nên có sự thoát ra. Nói cách khác, Niết-bàn không phải hư vô; nó là lối thoát có thật.

Cái bị diệt là cơn sốt, không phải người bệnh. Cái bị tắt là ngọn lửa tham sân si, không phải sự bình an.

PHẦN 3 Có thể chỉ ra hình dạng Niết-bàn không?

Ở một câu hỏi khác, nhà vua hỏi: “Niết-bàn có hình dạng, màu sắc, kích thước, tuổi thọ thế nào, có thể chỉ ra bằng ví dụ, bằng lý lẽ không?” Nāgasena đáp: không thể chỉ ra như vậy, vì Niết-bàn không có gì tương đương.

Nhà vua không chịu: “Niết-bàn có thật, mà lại không thể chỉ ra hình dạng, trẫm không tin.” Nāgasena hỏi: “Tâu đại vương, có gió không?” “Có.” “Xin đại vương chỉ cho bần tăng gió màu gì, hình gì, dài hay ngắn, thô hay mịn.” “Không thể chỉ ra, nhưng gió có thật.” “Cũng vậy, Niết-bàn có thật, nhưng không thể chỉ ra hình dạng, màu sắc.”

Ai từng đứng trên đê làng những chiều lộng gió đều hiểu: tóc bay, lá lúa rạp xuống, áo phần phật. Không ai nhìn thấy gió, nhưng không ai nghi ngờ có gió. Người ta biết gió qua những gì gió làm. Niết-bàn cũng được biết qua những gì nó “làm”: nơi tham sân si đã tắt, có sự mát mẻ, an ổn.

PHẦN 4 Nếm một chút “diệt” ngay bây giờ

Niết-bàn trọn vẹn là cảnh giới của bậc Thánh. Nhưng người bình thường cũng có thể nếm một chút hương vị của “sự diệt” trong đời thường. Khi một cơn giận vừa tắt, có một khoảnh khắc nhẹ tênh. Khi buông được một mong muốn dai dẳng, có một khoảng trống bình an. Truyền thống gọi những khoảnh khắc ấy là sự vắng lặng tạm thời, chưa phải Niết-bàn, nhưng như ngọn gió mát báo hiệu có biển ở phía trước.

Khi ngồi thiền, hãy để ý những khoảng lặng giữa hai ý nghĩ. Khi thấy rõ một cảm giác thèm muốn sinh lên rồi tự diệt mà không cần chạy theo, đó là đang tập đi trên con đường dẫn tới sự diệt.

Nếu Niết-bàn là sự diệt, thì Niết-bàn có phải là một nơi để đi đến, như một cõi trời ở phương nào đó không? Tập tới.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.