Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập trước đã chia con người thành danh và sắc. Nhưng người nghe tinh ý sẽ thắc mắc: chiếc xe thì không biết gì, còn con người thì biết đau, biết vui, biết thương. Phải có “ai đó” bên trong đang biết chứ? Vua Milinda cũng nghĩ y như vậy.

PHẦN 1 “Người biết” đứng sau cửa sổ

Milinda đặt câu hỏi then chốt: có một vedagū không, tức một “người biết” ẩn bên trong? Ông hình dung thế này: như trẫm ngồi trong cung điện, muốn nhìn phía đông thì ra cửa sổ phía đông, muốn nhìn phía tây thì ra cửa sổ phía tây. Cũng vậy, có một linh hồn ở bên trong, muốn thấy thì nhìn qua cửa mắt, muốn nghe thì nghe qua cửa tai.

Đây là hình ảnh rất nhiều người, dù chưa từng học triết, vẫn ngầm tin: có một “ông nhỏ” ngồi trong đầu, như người lái xe ngồi trong buồng lái, nhìn ra thế giới qua hai con mắt như qua kính chắn gió.

PHẦN 2 Tháo cửa sổ ra thì sao?

Nāgasena đáp bằng chính hình ảnh của nhà vua. Nếu có một người biết nhìn qua cửa mắt như vua nhìn qua cửa sổ, vậy khi tháo cửa sổ ra, khung trống rộng hơn, người ấy phải nhìn rõ hơn chứ? Cũng vậy, nếu móc bỏ đôi mắt, “người biết” kia phải thấy được nhiều hơn; cắt bỏ đôi tai, phải nghe rõ hơn. Có đúng vậy không? Nhà vua đáp: không phải vậy.

Nāgasena hỏi tiếp: người ngồi trong cung có thể đứng ở cửa sổ phía đông mà nhìn, cũng có thể đứng ở cửa sổ ấy mà nghe. Vậy “người biết” kia có thể dùng mắt để nghe, dùng tai để thấy, dùng lưỡi để ngửi không? Cũng không.

Kết luận: không có một người biết đứng sau các cửa giác quan. Cái thấy khởi lên nhờ mắt và hình sắc gặp nhau; cái nghe khởi lên nhờ tai và âm thanh gặp nhau. Mỗi “cửa” có một kiểu biết riêng, sinh lên tùy duyên, chứ không phải một ông chủ chung đi vòng quanh từ cửa này sang cửa kia. Trong Trung Bộ, Kinh Đại Đoạn Tận Ái (MN 38), Đức Phật quở trách tỳ-khưu Sāti vì cho rằng “chính thức này trôi lăn luân hồi, không đổi khác”; Ngài dạy thức khởi lên do duyên, và được gọi tên theo duyên: do mắt và sắc thì gọi là nhãn thức, như lửa đốt củi gọi là lửa củi, đốt cỏ gọi là lửa cỏ.

Không có người nhìn đứng sau con mắt. Chỉ có cái thấy, khởi lên khi đủ duyên.

PHẦN 3 Có việc làm, không có người làm

Vậy ai đang sống? Câu trả lời của truyền thống nghe lạ tai nhưng rất chính xác. Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga, chương XVI) tóm lại bằng một bài kệ:

Nghe thì giật mình, nhưng hãy nghĩ tới một điều rất quen: trời mưa. Tiếng Việt nói “trời mưa”, nhưng có ông “trời” nào đang cầm vòi tưới đâu. Chỉ có mây, hơi nước, gió, nhiệt độ, và mưa rơi. Câu nói cần một chủ ngữ, nhưng hiện tượng thì không cần. Đời sống cũng vậy: có thấy, có nghe, có nghĩ, có ý muốn, có hành động. Ngôn ngữ gắn cho tất cả một chủ ngữ là “tôi”. Tiện lợi, cần thiết. Nhưng đừng lầm chủ ngữ trong câu nói với một ông chủ trong đời sống.

PHẦN 4 Không có ông chủ, nên mới đổi thay được

Điều này có làm mất đi trách nhiệm không? Hoàn toàn không. Mưa vẫn làm ướt áo, và việc làm vẫn để lại hậu quả. Chính vì không có ông chủ cố định, nên dòng tâm mới có thể thay đổi, có thể tốt lên, có thể giải thoát. Nếu có một cái tôi cứng như đá, thì tu tập cũng như tạc tượng vào hư không.

Ví như một dòng sông. Không có “ông sông” nào điều khiển nước chảy, nhưng dòng sông vẫn bồi đắp phù sa, vẫn làm lở bờ, vẫn đưa thuyền đi. Và cũng chính vì chỉ là dòng chảy, người ta có thể đào kênh, đắp đê, dẫn nước về ruộng. Dòng tâm cũng thế: không có ông chủ, nhưng có thể được hướng dẫn bằng giới, định, tuệ.

Với người hành thiền, lúc nghe tiếng chim, đừng vội gắn “tôi đang nghe”. Chỉ ghi nhận: “nghe, nghe”. Lúc thấy một vật, chỉ ghi nhận: “thấy”. Dần dần sẽ nhận ra những cái biết nhỏ đang sinh diệt từng khoảnh khắc, mà không cần một người đứng sau cửa sổ.

Nhưng câu hỏi khó nhất vẫn còn phía trước. Nếu không có một cái tôi bất biến, thì ai làm, ai chịu quả? Tập tới: ai chịu nghiệp.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.