Bảy giờ tối, một người mở ứng dụng giao đồ ăn. Cơm tấm? Hôm qua ăn rồi. Bún bò? Hơi cay. Pizza? Béo quá. Gà rán? Đang giảm cân. Lướt tiếp. Lướt tiếp. Đọc đánh giá. Xem ảnh khách chụp. So mã giảm giá. Bốn mươi phút sau, bụng đã réo đến mức cồn cào, và người ấy đặt… đúng món cơm tấm hôm qua. Đồ ăn đến lúc tám giờ rưỡi, nguội một nửa, và bữa tối trôi qua trong sự bực bội nhẹ vì “lẽ ra nên chọn món khác”.

Không thiếu lựa chọn. Chỉ là có quá nhiều lựa chọn cho một cái tâm chưa biết đủ. Ở bìa rừng, một con chó rừng đã già, răng đã mòn, nhặt được mẩu thức ăn nào thì ăn mẩu ấy. Nó không mở ứng dụng. Nó cũng không đọc đánh giá.

Đặc tính Ăn để sống, không sống để chọn món

Hình ảnh một con chó rừng đã già có một sắc thái riêng. Nó không còn sức để săn đuổi những con mồi ngon nhất. Nó đã qua cái thời hăng hái tranh giành. Tuổi già dạy nó một điều mà tuổi trẻ ít khi học: thứ gì đến thì nhận, đủ nuôi thân là được. Cái “già” ở đây không phải sự yếu đuối, mà là sự từng trải.

Với người xuất gia thời Đức Phật, điều này rất cụ thể: bình bát nhận được gì thì dùng nấy. Với người tại gia, tinh thần ấy có thể được hiểu rộng ra: dùng đồ ăn, quần áo, chỗ ở, phương tiện với tâm thái “đủ để sống và tu”, thay vì “phải là thứ tốt nhất”.

Giải nghĩa Pháp Santuṭṭhi không phải là cam chịu

Kinh Pháp Cú có câu rất quen thuộc: biết đủ là tài sản lớn nhất (santuṭṭhiparamaṃ dhanaṃ, Dhp 204). Người giàu có mà không biết đủ vẫn luôn thấy thiếu. Người ít của mà biết đủ thì lúc nào cũng thấy dư.

Santuṭṭhi thường đi đôi với appicchatā (ít muốn). Cần phân biệt: biết đủ không phải là lười cố gắng, cũng không phải là cam chịu một cách buồn bã. Nó là một trạng thái tâm nhẹ nhõm, không bị cái muốn “thêm nữa, tốt hơn nữa” kéo đi liên tục. Năng lượng không bị đốt vào việc chọn lựa, so sánh, tiếc nuối, sẽ được dành cho việc quan trọng hơn: quan sát tâm.

Truyền thống Theravāda có lời quán tưởng khi dùng vật thực: dùng thức ăn không phải để vui chơi, không phải để say mê, không phải để trang sức, mà chỉ để thân này được duy trì, để hỗ trợ đời sống phạm hạnh. Con chó rừng già không đọc lời quán ấy, nhưng nó sống đúng tinh thần ấy.

Đời thường Hội chứng “lẽ ra nên chọn cái kia”

Người hiện đại có một căn bệnh kỳ lạ: càng có nhiều lựa chọn, càng ít hài lòng. Mua điện thoại xong thì thấy quảng cáo mẫu mới hơn. Đặt phòng khách sạn xong thì thấy khách sạn bên cạnh rẻ hơn năm chục nghìn. Gọi ly trà sữa trân châu đường đen xong thì nhìn sang ly của bạn: “Ơ, món kia nhìn ngon hơn”.

Có người đi ăn buffet mà như đi làm nhiệm vụ: phải ăn cho “đáng tiền”. Kết quả là về nhà nằm thở, và hôm sau thề sẽ không đi buffet nữa, cho đến lần sau.

Con chó rừng già mà được mời đi buffet chắc sẽ ăn một đĩa rồi đi ngủ. Không phải vì nó tu giỏi, mà vì nó đã đủ già để biết rằng đĩa thứ ba không bao giờ ngon bằng đĩa thứ nhất. Có những điều tuổi tác dạy được, và có những điều chánh niệm dạy được sớm hơn, nếu chịu quan sát.

Vipassanā Bữa ăn không bình luận

Chọn một bữa ăn hôm nay, và ăn theo cách của con chó rừng già: không chê, không khen, không so sánh với bữa nào khác. Mỗi khi trong đầu vang lên một lời bình luận (“hơi mặn”, “quán kia ngon hơn”, “lẽ ra nên gọi món khác”), chỉ ghi nhận thầm: “bình luận”, rồi quay về cảm giác trong miệng: nóng, lạnh, mềm, dai, vị đang thay đổi thế nào qua từng lần nhai.

Đồng thời, để ý khoảnh khắc thân báo “đủ rồi”. Thường nó đến sớm hơn lúc đĩa cơm hết. Nhận ra khoảnh khắc ấy, và thử dừng lại đúng lúc đó một lần. Quan sát xem trong tâm có gì trỗi lên: tiếc, khó chịu, hay nhẹ nhõm.