Hai vợ chồng đi du lịch Hạ Long, thuê một chiếc kayak đôi. Anh chồng ngồi trước, tự tin tuyên bố: “Để anh lái.” Chị vợ ngồi sau, cũng tự tin không kém: “Anh chèo sai hướng rồi, để em.” Anh chèo bên trái, chị chèo bên phải, anh chèo tới, chị chèo lùi. Chiếc kayak xoay đúng ba vòng tròn tại chỗ, trong ánh mắt thích thú của một đoàn khách Hàn Quốc trên tàu lớn đi ngang. Anh hướng dẫn viên phải chèo ra kéo về, vừa kéo vừa nói một câu rất thiền: “Thuyền không đi được vì hai người chèo giỏi quá, mỗi người một kiểu.”

Con thuyền không đi bằng một mái chèo khoẻ. Nó đi bằng sự ăn khớp. Và điều đó đúng với con thuyền của sự tu tập hơn bất cứ nơi nào khác.

Đặc tính Nhiều mảnh gỗ, một con thuyền

Nhìn kỹ một chiếc ghe miền Tây: có ván đáy, ván hông, sườn, mũi, lái, mái chèo. Không bộ phận nào tự nó là chiếc ghe. Một tấm ván đáy tốt nhất thế giới thả xuống sông cũng chỉ trôi lềnh bềnh. Ngược lại, chỉ cần một khe hở nhỏ ở đáy, cả chiếc ghe đẹp đẽ sẽ từ từ chìm.

Điều thú vị là các bộ phận không thay phiên nhau làm việc. Không có chuyện “hôm nay ván đáy làm, mai tới lượt bánh lái”. Tất cả làm việc cùng lúc, mỗi phần giữ một vai trò, và chiếc thuyền chạy được là nhờ tất cả cùng có mặt.

Giải nghĩa Pháp Giới, định, tuệ nâng đỡ lẫn nhau

Trong con thuyền tu tập, có thể hình dung giới (sīla) là thân thuyền kín nước: không để những hành động, lời nói gây hại làm thủng đáy. Định (samādhi) là sự thăng bằng: thuyền không chòng chành theo mỗi con sóng cảm xúc. Tuệ (paññā) là khả năng thấy đường: biết đâu là đá ngầm, đâu là luồng nước, đâu là bờ bên kia.

Ba phần này không chỉ nối tiếp nhau như ba bậc thang, mà còn nâng đỡ nhau liên tục. Trong kinh Soṇadaṇḍa (DN 4), giới và tuệ được ví như hai bàn tay rửa cho nhau: giới làm sạch tuệ, tuệ làm sạch giới. Người có giới mà thiếu tuệ dễ thành cứng nhắc, giữ giới như giữ luật giao thông vì sợ phạt. Người có chút hiểu biết mà thiếu giới thì hiểu biết ấy trôi nổi như tấm ván, nói hay mà sống chẳng khác. Người có định mà thiếu tuệ thì ngồi yên dễ chịu, nhưng yên như thuyền neo ở bến, chưa đi đâu cả.

Và cũng đừng quên một lời nhắc trong kinh Ví dụ con rắn (Alagaddūpama, MN 22): Pháp được ví như chiếc bè để vượt qua, không phải để vác trên vai sau khi đã sang bờ. Con thuyền quý là vì nó chở đi, không phải vì nó đẹp để ngắm.

Đời thường Đội hình một người

Có người tu theo kiểu chọn món: thích phần nào lấy phần ấy. Thiền thì rất siêng, sáng tối đủ cả, nhưng lời nói với nhân viên thì sắc như dao lam. Có người thuộc làu giáo lý, kể vanh vách mười hai nhân duyên, nhưng đụng một câu góp ý là tự ái cả tuần. Lại có người giữ giới rất chuẩn, ăn chay đúng ngày, nhưng tâm lúc nào cũng như nồi nước sôi, không có một phút lắng.

Đó là những chiếc thuyền chỉ có một tấm ván được đánh bóng rất đẹp. Giống như đội bóng có một tiền đạo siêu sao và mười cầu thủ… đứng xem. Tiền đạo có thể ghi một bàn tuyệt đẹp, nhưng thua cả mùa giải.

Tin tốt là: không cần mọi bộ phận phải hoàn hảo trước khi hạ thuyền. Chỉ cần tất cả cùng có mặt và được chăm sóc đều. Tấm ván nào yếu thì vá tấm ấy. Đừng mải đánh bóng mãi một tấm ván vốn đã sáng nhất.

Vipassanā Kiểm tra ba tấm ván trong một cuộc trò chuyện

Hôm nay, chọn một cuộc trò chuyện dễ căng thẳng, có thể là với người nhà hoặc đồng nghiệp. Trong lúc nói chuyện, nhẹ nhàng kiểm tra ba tấm ván của con thuyền.

Ván giới: câu sắp nói ra có gây tổn hại cho ai không? Ván định: tâm lúc này đang lắng hay đang chòng chành, nhịp thở có gấp lên không? Ván tuệ: có thấy được cảm giác nóng ở mặt hay ở ngực đang thay đổi, lúc mạnh lúc yếu, không đứng yên một chỗ không? Không cần kiểm tra cả ba cùng lúc một cách hoàn hảo. Chỉ cần một tấm được nhìn thấy, con thuyền đã bớt nguy cơ lật.