LỊCH SỬ PHẬT GIÁO

Parinibbāna không chỉ như một sự kiện, mà như một điểm khởi đầu cho ký ức của cả một nền văn minh: một cái chết kết thúc một đời người, nhưng cách một cộng đồng nhớ về nó thì mở ra nhiều thế kỷ.

Bài kinh dài nhất trong tạng Pāli, Dīgha Nikāya 16, thật ra là một bài kinh về một chuyến đi: một ông lão khoảng tám mươi tuổi rời Rājagaha, đi về phương bắc, và không quay lại.

Giáo pháp không được thuyết trong chân không, mà giữa một thế giới nơi các vương quốc đang nuốt nhau và một trung tâm quyền lực mới đang thành hình: Magadha — cùng những lớp kinh, chú giải và sử học quanh các cuộc chiến ấy.

“Tôi nghe như vầy.” Hầu như mọi bài kinh trong tạng Pāli đều mở đầu bằng câu ấy, và truyền thống nói rằng cái “tôi” trong câu ấy là Ānanda — người nhớ, và cỗ máy trí nhớ tập thể đứng sau ngài.

Thế giới của thiền định và những năng lực kinh điển gọi là iddhi, qua nhân vật Mahāmoggallāna: kinh điển ghi lại như vậy, và những mô tả ấy giữ chức năng gì trong đời sống của cộng đồng đã lưu truyền chúng?

Điều mà truyền thống nhớ về Tôn giả Sāriputta không phải là thần thông, mà là khả năng làm cho giáo pháp trở nên rõ — và cách một lời dạy truyền khẩu trở thành một hệ thống.

Nếu chỉ dựa vào vài vị đại thí chủ, một cộng đồng hàng trăm, hàng ngàn người sẽ không thể sống nổi qua vài mùa mưa. Nguồn nuôi sống bền nhất của Saṅgha là sự lặp lại của vô số đóng góp nhỏ.

Một cộng đồng không sở hữu ruộng, không buôn bán, không nấu ăn cho mình, thì sống bằng gì? Câu trả lời nằm trong một từ: dāna — và trong câu chuyện của Anāthapiṇḍika, Visākhā cùng vô số bàn tay nhỏ.

Câu chuyện về Mahāpajāpatī Gotamī và sự hình thành bhikkhunī saṅgha — một trong những đoạn được đọc lại nhiều nhất, và cũng được tranh luận nhiều nhất, trong toàn bộ văn học Phật giáo sơ kỳ.

Vinaya không tự trình bày như một bản thiết kế có sẵn, mà như một hồ sơ các sự cố: mỗi điều học mở đầu bằng một nidāna. Cộng đồng càng lớn, càng đa dạng, càng định cư, thì bộ luật càng dài thêm.