Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta đi bộ. Bài kinh dài nhất trong tạng Pāli, Dīgha Nikāya 16, thật ra là một bài kinh về một chuyến đi. Một ông lão khoảng tám mươi tuổi rời Rājagaha, đi về phương bắc, và không quay lại.

Chữ Pāli cho kiểu đi ấy là cārikā, cuộc du hành, hành cước. Không phải một chuyến hành hương có kế hoạch. Chỉ là đi, như đã đi suốt bốn mươi mấy năm.

PHẦN 1 Từ Rājagaha đến cái làng Pāṭaligāma

Chúng ta bắt đầu ở Rājagaha, kinh đô cũ của Magadha, nằm trong một lòng chảo được núi vây quanh. Đó là nơi bài kinh mở ra bằng cảnh vị đại thần đến hỏi về việc đánh Vajji, như tập trước chúng ta đã nói. Rồi đoàn đi tiếp, qua Nāḷandā. Và đến Pāṭaligāma.

Xin dừng lại ở đây một chút, vì chi tiết này rất đáng giá về mặt sử học. Vào thời điểm bài kinh mô tả, Pāṭaligāma vẫn còn là một cái gāma — một cái làng. Kinh ghi cảnh các đại thần Magadha đang cho xây công sự ở đó, để phòng người Vajji. Và trong kinh có một lời tiên đoán rằng nơi này sẽ trở thành một đô thị lớn bậc nhất.

Chúng ta biết điều gì đã xảy ra. Pāṭaligāma trở thành Pāṭaliputta, kinh đô của Magadha, rồi của đế quốc Maurya. Giới nghiên cứu vẫn thảo luận về việc đoạn này được ghi trước hay được viết lại sau khi thành phố đã lớn. Nhưng dù theo cách đọc nào, chi tiết ấy cho thấy bài kinh gắn rất chặt với một địa lý chính trị cụ thể, chứ không trôi nổi trong huyền thoại.

PHẦN 2 Vesālī: Ambapālī, cơn bệnh và hòn đảo

Đoàn qua sông Hằng. Rồi đến Vesālī, thủ phủ của liên minh Vajji. Ở Vesālī, kinh ghi lại cuộc gặp với Ambapālī, một kỹ nữ nổi tiếng và giàu có của thành phố. Bà thỉnh Đức Phật thọ trai, và khi các vương tử Licchavi đến sau, muốn mua lại lượt thỉnh ấy bằng số tiền lớn, bà từ chối. Chi tiết này nói nhiều điều về xã hội đương thời, và nói cũng nhiều về tăng đoàn — lời thỉnh đến trước thì được nhận trước, bất kể địa vị người thỉnh.

Sau đó, tại Beluvagāma gần Vesālī, đoàn an cư mùa mưa. Và ở đây kinh ghi lại một cơn ābādha — bệnh nặng. Kinh mô tả rất thẳng: cơn đau dữ dội, gần như chí tử. Rồi Ngài trấn áp cơn đau bằng chánh niệm và tiếp tục.

Khi Ānanda bày tỏ nỗi hoang mang, Đức Phật nói một câu mà về sau trở thành một trong những câu nổi tiếng nhất. Đại ý rằng hãy tự mình là hòn đảo, tự mình là nơi nương tựa, lấy Pháp làm hòn đảo, đừng nương tựa vào gì khác. Từ Pāli là attadīpa.

Chữ dīpa trong Pāli vừa có thể hiểu là hòn đảo, vừa có thể hiểu là ngọn đèn. Hai cách dịch đều được dùng suốt lịch sử, và cả hai đều đẹp — một cái nói về chỗ đứng giữa dòng lũ, một cái nói về ánh sáng trong bóng tối.

Một cái nói về chỗ đứng giữa dòng lũ, một cái nói về ánh sáng trong bóng tối.

Ngài cũng nói rằng Ngài đã dạy Pháp không giấu giếm, không có bàn tay nắm lại của người thầy. Nghĩa là không có phần bí truyền dành riêng cho ai.

Rồi đoàn rời Vesālī. Kinh ghi một hình ảnh mà tôi cho là hay nhất trong toàn bộ bài. Đức Phật quay lại nhìn Vesālī một lần, cái nhìn mà truyền thống gọi là cái nhìn của con voi. Một lần cuối, rồi đi.

PHẦN 3 Pāvā: bữa cúng của Cunda

Đoàn đi qua Bhaṇḍagāma, Bhoganagara, rồi đến Pāvā. Ở Pāvā, người thợ rèn Cunda cúng dường bữa ăn, trong đó có món mà kinh gọi là sukaramaddava. Từ này đã được tranh luận suốt nhiều thế kỷ. Nghĩa mặt chữ liên quan đến heo và đến sự mềm. Có truyền thống hiểu là thịt heo mềm. Có truyền thống hiểu là một loại nấm mà heo hay ăn hoặc hay đào lên. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất, và có lẽ sẽ không.

Điều mà kinh nhấn mạnh lại không phải là món ăn. Mà là việc Đức Phật dặn Ānanda đi nói với Cunda rằng đừng để ai làm cho ông ấy hối hận, và rằng bữa cúng ấy là một trong hai bữa có phước lớn nhất. Đó là một hành động bảo vệ danh dự cho một người thợ rèn, thực hiện bởi một người đang hấp hối.

Đó là một hành động bảo vệ danh dự cho một người thợ rèn, thực hiện bởi một người đang hấp hối.

Về nguyên nhân y học của cơn bệnh, đã có rất nhiều giả thuyết được nêu suốt hơn một thế kỷ qua. Chúng ta sẽ không tham gia vào việc chẩn đoán từ xa cho một người sống cách đây hơn hai ngàn năm. Chỉ xin ghi nhận điều mà chính bản kinh ghi nhận: một thân già, một cơn bệnh nặng, và một chặng đường vẫn phải đi cho hết.

Cũng cần nói rằng các bản song hành của bài kinh này, còn lại trong Hán tạng và trong các mảnh Phạn ngữ, không hoàn toàn khớp với bản Pāli về thứ tự các chặng và một vài chi tiết. Chỗ chúng khớp nhau thì rất đáng chú ý, vì đó là phần có khả năng thuộc lớp cổ nhất. Chỗ chúng lệch nhau cũng đáng chú ý không kém, vì đó là chỗ mỗi truyền thống để lại dấu tay của mình.

PHẦN 4 Chặng cuối đến Kusinārā

Từ Pāvā đến Kusinārā là chặng cuối. Kinh ghi những chi tiết rất thân thể. Phải dừng lại nhiều lần. Phải xin nước uống giữa đường. Trải y để nằm nghỉ.

Kusinārā, theo chính lời Ānanda trong kinh, là một thị trấn nhỏ bé, trong rừng, xa xôi. Ānanda tiếc, nói rằng sao không chọn một đại đô thị. Và đó là một chi tiết mà nhiều nhà nghiên cứu xem là dấu hiệu của tính chân thực tương đối. Vì nếu dựng chuyện, người ta thường chọn nơi sang trọng, chứ không chọn một thị trấn khiến chính đệ tử phải phàn nàn.

Bằng chứng khảo cổ hiện có cho phép đồng nhất khá tự tin một số điểm trên tuyến này, đặc biệt Vesālī và Pāṭaliputta. Với Kusinārā, địa điểm ở Kasia thuộc Uttar Pradesh được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận, dựa trên di vật, kiến trúc và mô tả của các vị tăng hành hương Trung Hoa đời sau. Với Pāvā thì việc đồng nhất còn nhiều thảo luận hơn.

Điều đáng chú ý là toàn bộ tuyến đường này nằm gọn trong một vùng địa lý không quá rộng, dọc theo các con đường và bến sông có thật. Nói cách khác, đây là địa lý của một người đi bộ, không phải địa lý của thần thoại.

Nhịp thực hành hôm nay xin để rất ngắn. Chuyến đi cuối cùng ấy không có gì hoành tráng. Chỉ là đi tiếp, dừng lại khi mệt, xin nước khi khát, và vẫn dặn dò người khác cho đến phút cuối.

Nhưng chuyện gì đã xảy ra giữa hai hàng cây sāla ở Kusinārā, và vì sao sự kiện ấy lại trở thành khuôn mẫu cho ký ức và biểu tượng của cả một nền văn minh? Tập sau, chúng ta ở lại Kusinārā.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.