Không trụ quá khứ, hiện tại, tương lai: ba thời và sự hình thành chấp thủ
Có người đi ăn tối với gia đình mà tâm thì ở cuộc họp sáng nay và kế hoạch tuần sau. Ba người ngồi cùng bàn, nhưng chỉ có thân là có mặt. Kinh Kim Cương và Kinh tạng Pāli đều có một lời dạy nổi tiếng về ba thời. Chúng gần nhau, nhưng có một điểm khác rất đáng dừng lại.
Kinh Kim Cương (phần 18) nói: tâm quá khứ không thể nắm bắt, tâm hiện tại không thể nắm bắt, tâm vị lai không thể nắm bắt. Kinh tạng Pāli có bài kệ Bhaddekaratta (MN 131): không truy tìm quá khứ, không mong cầu tương lai; quá khứ đã qua, tương lai chưa đến; pháp hiện tại, ở đâu thì thấy rõ ở đó, không lay động, không dao động. Hai bên gặp nhau ở việc không trụ vào quá khứ và tương lai. Khác nhau ở hiện tại: Kim Cương nói ngay tâm hiện tại cũng không nắm bắt được; kinh Pāli dạy thấy rõ pháp hiện tại bằng tuệ quán, nhưng chính MN 131 cũng giải thích rằng ở hiện tại cũng không được để tâm bị lôi kéo bởi ngã kiến. Không trụ hiện tại không phải bỏ chánh niệm, mà là không biến hiện tại thành một chỗ ở cho cái tôi.
Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về việc không trụ quá khứ, hiện tại, tương lai, và cách ba thời trở thành nơi chấp thủ hình thành.
Có một bài tập thú vị: đặt chuông điện thoại reo ngẫu nhiên năm lần trong ngày. Mỗi lần chuông reo, ghi lại tâm đang ở đâu: quá khứ, hiện tại hay tương lai. Nhiều người làm thử sẽ ngạc nhiên: hiện tại là thời ít được ghé thăm nhất. Tâm như một người du lịch thời gian không có vé khứ hồi, cứ bay qua lại giữa chuyện hôm qua và chuyện ngày mai.
PHẦN 1 Câu chuyện bánh và ba tâm
Câu “quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc” nằm ở phần mười tám Kinh Kim Cương, sau đoạn Như Lai biết rõ mọi loại tâm của chúng sinh mà Tập 11 đã nhắc. Trong truyền thống Thiền tông Trung Hoa có một giai thoại nổi tiếng: một vị chuyên giảng Kinh Kim Cương gánh sớ giải đi đường, ghé quán mua bánh điểm tâm. Bà bán bánh hỏi: kinh nói ba tâm không thể nắm bắt, vậy thầy điểm tâm nào? Vị ấy không trả lời được. Giai thoại có tính truyền thuyết, nhưng nó cho thấy câu kinh này không dành để giảng, mà để sống.
PHẦN 2 Bài kệ “Một đêm an lành”
Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ; yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ. Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati; asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.
Không truy tìm quá khứ, không mong cầu tương lai; quá khứ đã đoạn tận, tương lai thì chưa đến. Pháp hiện tại, ở đâu thì thấy rõ ở đó; không lay động, không dao động, người trí hãy tu tập như vậy.
Nguồn: MN 131 Bhaddekaratta SuttaPhần giải thích trong kinh mới thật sự sắc bén. Thế nào là truy tìm quá khứ? Là nghĩ “thuở trước sắc tôi như thế này, thọ tôi như thế này”, rồi tìm hoan hỷ trong đó. Thế nào là mong cầu tương lai? Là nghĩ “mai sau sắc tôi sẽ như thế này”, rồi tìm hoan hỷ trong đó. Và thế nào là bị lôi kéo trong hiện tại? Là xem sắc hiện tại là tự ngã, hoặc tự ngã có sắc, như hai mươi dạng thân kiến ở Tập 06.
Điều này cho thấy: “không truy quá khứ” không có nghĩa là quên hết, mà là không tìm hoan hỷ và căn cước trong quá khứ. Và ngay ở hiện tại, nếu còn xem uẩn là tôi, thì hiện tại cũng thành một nhà tù.
Quá khứ không phải là vấn đề. Vấn đề là sống trong quá khứ như sống trong một căn nhà có treo bảng tên mình.
PHẦN 3 Chỗ giống và chỗ khác
| Khía cạnh | Kinh Kim Cương (phần 18) | MN 131 Bhaddekaratta | Mức đối chiếu |
|---|---|---|---|
| Quá khứ | Không thể nắm bắt | Không truy tìm; đã đoạn tận | Tương đồng rất gần |
| Tương lai | Không thể nắm bắt | Không mong cầu; chưa đến | Tương đồng rất gần |
| Hiện tại | Cũng không thể nắm bắt | Thấy rõ bằng tuệ quán; không bị ngã kiến lôi kéo | Khác điểm nhấn, không mâu thuẫn |
Ở hiện tại, hai bên dường như nói ngược nhau: một bên “không nắm bắt”, một bên “thấy rõ”. Nhưng khi đọc phần giải thích của MN 131, khoảng cách hẹp lại. Kinh Pāli không bảo nắm giữ hiện tại; kinh bảo thấy rõ hiện tại như nó đang sinh diệt, và không để nó lôi tâm vào ngã kiến. Kinh Kim Cương thì nhấn rằng ngay khoảnh khắc hiện tại cũng không có một “tâm” cố định để nắm. Một bên mô tả công việc của người quan sát, một bên mô tả bản chất của cái được quan sát. Đặt cạnh nhau, chúng bổ sung cho nhau.
PHẦN 4 Buông trước, buông sau, buông ở giữa
Muñca pure muñca pacchato, majjhe muñca bhavassa pāragū; sabbattha vimuttamānaso, na punaṃ jātijaraṃ upehisi.
Buông phía trước, buông phía sau, buông cả ở giữa, vượt đến bờ bên kia của hữu; tâm giải thoát khắp nơi, sẽ không còn trở lại sinh và già.
Nguồn: Dhammapada 348Theo truyền thống chú giải, bài kệ này gắn với câu chuyện chàng nhào lộn Uggasena, chứng ngộ ngay trên đầu cây sào. Chú giải thường hiểu “phía trước, phía sau, ở giữa” là quá khứ, tương lai và hiện tại. Đây có lẽ là câu Pāli gần nhất với tinh thần “ba tâm bất khả đắc”: buông cả ở giữa, nghĩa là không bám cả vào hiện tại.
PHẦN 5 Hiểu lầm cần tháo: không trụ ba thời không phải là vô trách nhiệm
Không truy quá khứ không có nghĩa là không rút kinh nghiệm. Không mong cầu tương lai không có nghĩa là không lập kế hoạch. Có thể lập kế hoạch hưu trí với tâm đang ở hiện tại: biết rằng mình đang nghĩ về tương lai, đang dùng con số, đang cân nhắc. Đó là dùng thời gian như một công cụ. Vấn đề chỉ đến khi tương lai trở thành nơi trú ẩn của cái tôi, như “khi nào có đủ tiền thì tôi mới hạnh phúc”, và quá khứ trở thành tòa án, như “tôi đã sai và mãi mãi là người sai”.
2. Nhận ra “thuở trước tôi…”. Khi nhớ lại chuyện cũ, để ý có hoan hỷ hay căn cước bám vào ký ức không.
3. Buông ở giữa. Khi đang chánh niệm hiện tại, để ý cả ý nghĩ “mình đang rất hiện tại”. Buông luôn ý nghĩ ấy.
• Kinh Kim Cương (phần 18): tâm quá khứ, hiện tại, vị lai đều không thể nắm bắt.
• MN 131: không truy quá khứ, không mong cầu tương lai, thấy rõ pháp hiện tại; truy và mong ở đây là tìm hoan hỷ, căn cước trong đó.
• Ở hiện tại, Kim Cương nhấn “không nắm được”, kinh Pāli nhấn “thấy rõ mà không bị ngã kiến lôi kéo” – bổ sung, không mâu thuẫn.
• Dhp 348: buông phía trước, phía sau và cả ở giữa.
- Hôm nay tâm ở thời nào nhiều nhất?
- Ký ức nào đang được dùng như căn cước, và kỳ vọng nào đang được dùng như điều kiện để hạnh phúc?
- Có thể sống trọn bữa tối nay mà không cần nắm giữ cả khoảnh khắc hiện tại không?
“Quá khứ tâm bất khả đắc” nghĩa là gì?
Là tâm quá khứ không thể nắm bắt, cũng như tâm hiện tại và vị lai; câu nằm ở phần 18 Kinh Kim Cương.
Kinh Pāli nào nói về ba thời?
MN 131 Bhaddekaratta Sutta: không truy tìm quá khứ, không mong cầu tương lai, thấy rõ pháp hiện tại ở đâu thì ở đó.
Không trụ hiện tại có mâu thuẫn với chánh niệm không?
Không. Chánh niệm là thấy rõ hiện tại; không trụ là không biến hiện tại thành chỗ ở cho cái tôi. Dhp 348 dạy buông cả “ở giữa”.
Kinh Kim Cương kết thúc bằng bài kệ nổi tiếng nhất: mọi pháp hữu vi như mộng, huyễn, bọt, bóng. Kinh Pāli cũng có một bài kinh dành trọn cho những hình ảnh như vậy: bọt nước, bong bóng, ảo ảnh, thân cây chuối, trò ảo thuật. Tập 21: Nhất thiết hữu vi pháp như mộng huyễn bào ảnh.
Còn 4 tập nữa trong chuyên đề Kinh Kim Cương trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.
Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
Series Kinh Kim Cương trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — 24 tập, đối chiếu mà không đồng nhất hai hệ kinh điển.
Đọc trọn bộ 24 tập theo đúng thứ tự trong chuyên mục
Xem toàn bộ series →