Anh Phong có một kế hoạch tu tập rất chi tiết. Khi nào con vào đại học, anh sẽ ngồi thiền mỗi sáng. Khi nào dọn sang căn hộ mới, anh sẽ dành một góc làm phòng thiền, có bồ đoàn, có đèn vàng dịu, có mùi trầm nhẹ. Khi nào công ty bớt việc, anh sẽ đi khóa thiền mười ngày. Khi nào nghỉ hưu, anh sẽ tu thật sự. Kế hoạch rất đẹp. Chỉ có một vấn đề nhỏ: trong kế hoạch ấy không có ngày hôm nay.

Ai cũng có một danh sách “khi nào” như anh Phong. Chờ yên tĩnh mới ngồi, nhưng nhà luôn có tiếng xe. Chờ rảnh mới tập, nhưng rảnh thì lại mệt. Chờ tâm sẵn sàng mới bắt đầu, nhưng tâm chỉ sẵn sàng sau khi đã bắt đầu. Và cứ thế, điều kiện lý tưởng giống cái cầu vồng: nhìn thấy rõ mà đi mãi không tới.

Đặc tính Không đòi đời phải chiều theo

Con trăn không đi khắp rừng than phiền vì hôm nay chưa có mồi. Nó cũng không bỏ rừng để tìm một khu rừng “đầy đủ tiện nghi” hơn. Nó nằm yên, tiết kiệm sức, sống với những gì đang có, và vẫn là một con trăn khỏe mạnh.

Đặc tính ấy thách thức một thói quen rất sâu: đòi hỏi hoàn cảnh phải phục vụ mong muốn cá nhân. Muốn tu nhưng muốn hoàn cảnh phải chiều trước. Con trăn không ký hợp đồng đó với khu rừng. Nó sống trước, rồi mồi tới hay không tới là chuyện của khu rừng.

Giải nghĩa Pháp Biết đủ là nền, nhẫn nại là tường

Biết đủ (santuṭṭhi) được xem là một trong những truyền thống của bậc thánh: biết đủ với y phục, vật thực, chỗ ở có được, và vui thích trong việc tu tập. Biết đủ ở đây không phải cam chịu. Nó là khả năng không để sự thiếu thốn bên ngoài trở thành lý do để dừng con đường bên trong.

Đi cùng với biết đủ là nhẫn nại (khanti) – không phải với người khác, mà với hoàn cảnh: trời nóng, nhà chật, tiếng ồn, lịch làm việc dày đặc. Thiền không cần một thế giới yên lặng; thiền là học cách có mặt yên lặng giữa một thế giới không yên lặng. Tiếng xe máy ngoài đường cũng là một đối tượng của chánh niệm – nghe, biết là nghe, không cần nó tắt đi.

Hãy nhớ: Đức Phật và chư vị đệ tử tu tập trong rừng, dưới gốc cây, qua mùa mưa, mùa nắng, với bát cơm khất thực không biết trước sẽ có gì. Điều kiện ấy chẳng lý tưởng chút nào theo tiêu chuẩn hôm nay. Vậy mà Pháp vẫn được chứng ngộ.

Đời thường Hội chứng “chờ đủ đồ nghề”

Có người muốn chạy bộ nhưng phải chờ mua được đôi giày chuẩn, đồng hồ đo nhịp tim, tai nghe không dây. Ba tháng sau đủ đồ nghề, trời lại vào mùa mưa. Có người muốn viết nhật ký nhưng phải chờ cuốn sổ bìa da thật đẹp và cây bút mực đúng màu. Sổ về rồi, lại tiếc không dám viết vì sợ viết xấu làm hỏng sổ.

Chuyện tu cũng có phiên bản tương tự: chờ tìm được thầy thật hợp, chờ có nhóm tu thật hòa, chờ đọc hết bộ Tạng Kinh cho chắc. Trong lúc chờ, một đời người trôi qua khá nhanh. Con trăn mà chờ khu rừng hoàn hảo mới chịu sống, chắc đã thành… cái túi da trong viện bảo tàng.

Tin tốt: năm phút trên chiếc ghế nhựa ở bếp, với tiếng nồi cơm điện kêu lạch cạch, vẫn là năm phút thiền thật sự.

Vipassanā Năm phút trong điều kiện “không lý tưởng”

Hôm nay, chọn đúng một nơi không lý tưởng: phòng khách có tivi, ghế xe buýt, băng ghế chờ ở bệnh viện. Ngồi yên năm phút, đưa chú tâm về hơi thở hoặc cảm giác hai bàn tay đặt trên đùi.

Khi tiếng ồn, cái nóng hay sự khó chịu xuất hiện, không tìm cách tránh. Ghi nhận thầm: “nghe, nghe”, “nóng, nóng”, và đặc biệt là “muốn khác, muốn khác” – cái cảm giác muốn hoàn cảnh phải thay đổi. Quan sát nó trong thân: có thể là một cái nhíu mày, một sự bồn chồn ở chân. Người hành thiền sẽ thấy: cái khó chịu của hoàn cảnh thường nhỏ hơn cái khó chịu của sự đòi hỏi hoàn cảnh phải khác.