Bà Sáu nhận được một cuộc gọi lúc mười giờ sáng. Giọng bên kia gấp gáp: “Cô ơi, con trai cô bị tai nạn đang cấp cứu, cô chuyển gấp hai mươi triệu để bệnh viện mổ.” Tim bà đập thình thịch, tay run. Nhưng bà dừng lại một nhịp, cúp máy, bấm gọi thẳng cho con. Con trai bắt máy, giọng ngái ngủ: “Dạ, con đang ở nhà mà má.” Hai mươi triệu vẫn nằm yên trong tài khoản.

Ở tầng trên, cô hàng xóm từng bị lừa một lần, từ đó quyết định không bắt bất kỳ số lạ nào. Kết quả: ba đơn hàng bị hoàn vì shipper gọi không ai nghe, một cuộc hẹn khám răng bị huỷ, và một người bạn cũ từ nước ngoài về gọi mãi không được, đành đi uống cà phê một mình. Cả hai người đều “cảnh giác”. Chỉ là một người cảnh giác bằng sự tỉnh táo, người kia cảnh giác bằng nỗi sợ.

Đặc tính Dè chừng mà không hoảng loạn

Ai từng quan sát con quạ sẽ thấy: nó không bao giờ ăn một cách ngây thơ. Mổ một miếng, ngẩng đầu nhìn quanh. Mổ miếng nữa, lại liếc sang bên. Có động tĩnh là cất cánh ngay, không chần chừ. Nhưng con quạ cũng không bỏ ăn vì sợ. Nó vẫn đậu, vẫn kiếm ăn, vẫn sống – chỉ là với một con mắt luôn mở.

Đặc tính thứ hai làm hình ảnh này trọn vẹn hơn: con quạ cảnh giác, nhưng không ích kỷ. Có miếng ngon thì kêu đồng loại tới cùng ăn. Sự tỉnh thức của người tu cũng vậy – không biến người tu thành kẻ nghi ngờ tất cả, khép kín với tất cả, mà vẫn rộng lượng, vẫn biết chia sẻ.

Giải nghĩa Pháp Appamāda – tỉnh thức chứ không phải lo âu

Cảnh giác trong Pháp gần với appamāda – sự không phóng dật, không lơ là. Kinh Pháp Cú (câu 21) gọi không phóng dật là con đường đến bất tử, còn phóng dật là con đường đến cái chết. Và theo lời kể trong kinh điển, lời di huấn cuối cùng của Đức Phật trước khi nhập Niết-bàn cũng là lời nhắc hãy tinh cần, không phóng dật.

Nhưng appamāda khác hẳn với lo âu. Lo âu là tâm co rút, dự đoán tai hoạ, nhìn đâu cũng thấy nguy. Lo âu thuộc về phía bất thiện, làm tâm mệt mỏi và mù quáng. Còn appamāda là tâm sáng, biết rõ điều gì đang xảy ra, sẵn sàng đáp ứng – nhưng không căng thẳng. Người lo âu thấy rắn trong mọi sợi dây. Người tỉnh thức thấy sợi dây là sợi dây, con rắn là con rắn.

Kẻ thù mà người tu cần cảnh giác không phải chủ yếu ở bên ngoài. Đó là phiền não – tham, sân, si – những kẻ lừa đảo tinh vi nhất, luôn gọi đến bằng một giọng rất quen: “Chỉ một chút thôi mà.”

Đời thường Những cuộc gọi lừa đảo từ bên trong

Nếu tâm có một chiếc điện thoại, danh sách cuộc gọi lừa đảo mỗi ngày sẽ dài lắm. “Alo, đây là Tổng đài Lười biếng, thông báo hôm nay được nghỉ thiền vì hôm qua đã ngồi hai mươi phút.” “Alo, đây là Phòng Khuyến mãi Tham ái, quý khách vừa trúng thưởng một chiếc áo mới, chỉ cần bấm nút mua.” “Alo, đây là Văn phòng Bực bội, xin xác nhận rằng người đồng nghiệp kia cố tình chọc tức quý khách.”

Những cuộc gọi này không có số lạ – chúng hiển thị tên rất quen, như “Lý Trí” hay “Xứng Đáng Được Thưởng”. Và điều nguy hiểm là: chúng gọi đúng lúc đang mệt, đang đói, đang buồn – đúng lúc mắt con quạ khép lại.

Nhưng cũng đừng thành cô hàng xóm tầng trên. Có những người tu sợ phiền não đến mức không dám vui, không dám ăn ngon, không dám cười to, sợ “dính”. Đó không phải tỉnh thức, đó là một kiểu sân đội lốt giữ giới. Con quạ vẫn ăn, vẫn kêu, vẫn bay – chỉ là không ngủ gật giữa bữa.

Vipassanā Một nhịp trước khi bắt máy

Hôm nay, mỗi lần điện thoại reo hoặc có thông báo, đừng cầm lên ngay. Dừng một hơi thở và ghi nhận: “nghe… nghe”. Rồi để ý phản ứng trong thân: tim có đập nhanh hơn không, vai có co lên không, tay có tự vươn tới chưa? Ghi nhận phản ứng ấy: “giật mình”, “muốn xem”. Sau một hơi thở, mới cầm máy.

Làm vậy vài lần trong ngày sẽ thấy rõ hai thứ tách ra: cái biết – rõ ràng, bình thản – và cái phản ứng – vội vàng, đôi khi lo lắng. Con quạ sống bằng cái biết. Người tu tập cho cái biết có mặt trước cái phản ứng một nhịp, dù chỉ một nhịp.