Bốn người bạn thuê xe tự lái đi Vũng Tàu. Người lái là Hùng. Ngồi ghế phụ là Trang, cầm điện thoại mở bản đồ. Ghế sau là Minh, người tin tuyệt đối vào trí nhớ “hồi nhỏ đi hoài”, và Lan, người chỉ quan tâm quán cà phê nào có view đẹp. Trang nói “rẽ phải”. Minh nói “đi thẳng, rẽ phải là đường cũ”. Lan hét “ơ quán kia xinh quá, ghé đi”. Hùng rẽ theo người nói to nhất. Kết quả: hai tiếng rưỡi đường đi thành năm tiếng, có một đoạn đi vòng qua đúng một cái chợ ba lần.

Ai đã lái chiếc xe ấy? Về hình thức là Hùng. Về thực chất, là giọng nói to nhất trong từng khoảnh khắc. Và nếu nhìn kỹ, tâm của rất nhiều người cũng đang được lái theo đúng cách đó.

Đặc tính Tỉnh táo, hiểu vùng nước, giữ hướng

Người thuyền trưởng không phải là người khoẻ nhất trên thuyền. Người ấy không cần kéo buồm, không cần chèo. Nhưng đó là người không được phép ngủ quên. Thuỷ thủ có thể nghỉ, thuyền trưởng thì phải biết thuyền đang ở đâu.

Người thuyền trưởng giỏi cũng là người hiểu vùng nước: chỗ nào có đá ngầm, chỗ nào có dòng xoáy, mùa nào gió đổi hướng. Và quan trọng nhất, người ấy biết đích đến. Không có đích, mọi kỹ năng lái thuyền chỉ để đi vòng quanh.

Giải nghĩa Pháp Sammādiṭṭhi – chánh kiến dẫn đầu

Trong Bát Chánh Đạo, chánh kiến (sammādiṭṭhi) được đặt ở vị trí đầu tiên. Kinh Đại Tứ Thập (Mahācattārīsaka, MN 117) nói rõ: trong con đường, chánh kiến đi trước, dẫn đầu. Nhờ chánh kiến mà biết đâu là tà tư duy, đâu là chánh tư duy; đâu là tà ngữ, đâu là chánh ngữ. Chánh kiến giống người thuyền trưởng: không làm thay các thành viên khác, nhưng chỉ hướng cho tất cả.

Chánh kiến ở mức căn bản là hiểu rằng hành động có kết quả, thiện dẫn đến an lạc, bất thiện dẫn đến khổ đau; mỗi người là chủ nhân của nghiệp của chính người ấy. Ở mức sâu hơn, đó là thấy rõ khổ, nguyên nhân của khổ, sự chấm dứt khổ và con đường đưa đến chấm dứt khổ. Và ở mức thực hành hằng ngày, chánh kiến hiện ra qua như lý tác ý (yoniso manasikāra): cách tâm nhìn vào một sự việc có đúng chỗ hay không.

Khi chánh kiến không cầm lái, ai sẽ cầm? Tham, sân, và thói quen. Mỗi thứ nói một hướng, và tâm rẽ theo giọng nào to nhất lúc đó. Thuyền vẫn chạy, thậm chí chạy rất nhanh, nhưng chẳng đi về đâu cả.

Đời thường Mười một giờ đêm, ai đang cầm lái?

Mười một giờ đêm, một người vừa quyết tâm ăn uống lành mạnh từ sáng. Mở điện thoại để đặt báo thức. Ứng dụng giao đồ ăn hiện thông báo “Giảm 50% trà sữa size L”. Ngón tay cái lập tức nhận lệnh từ một thuyền trưởng khác: thuyền trưởng Tham. Mười phút sau, trà sữa trân châu đường đen đã được đặt, kèm thêm một phần bánh tráng trộn “cho đủ đơn tối thiểu”.

Sáng hôm sau, trên đường đi làm, xe bị tạt đầu. Thuyền trưởng Sân nhảy lên nắm lái, bóp còi dài, đuổi theo ba trăm mét chỉ để nhìn mặt người kia một cái. Đến văn phòng, mở máy tính, bàn tay tự động mở Facebook trước khi mở email: đó là thuyền trưởng Thói Quen, người lái giỏi nhất, vì lái mà không ai hay.

Không cần đuổi hết các thuyền trưởng giả ấy khỏi thuyền trong một ngày. Chỉ cần tập nhận ra: “À, lúc này ai đang cầm lái?” Chỉ câu hỏi ấy thôi đã là lúc chánh kiến bước lên buồng lái.

Vipassanā Hỏi tên người cầm lái

Hôm nay, chọn ba quyết định nhỏ: ăn gì, mua gì, trả lời một tin nhắn như thế nào. Trước mỗi quyết định, dừng lại một hơi thở và nhìn vào động cơ đang thúc đẩy. Đặt cho nó một cái tên ngắn: “muốn” nếu là tham, “bực” nếu là sân, “quen” nếu là thói quen, “hiểu” nếu là sự cân nhắc thấy rõ lợi hại.

Không cần thay đổi quyết định. Chỉ cần gọi đúng tên. Người hành thiền sẽ nhận ra: khi một động cơ bị gọi tên, nó mất bớt quyền lực lái thuyền, và tay lái tự nhiên trở về với sự hiểu biết.