Chị Hạnh có bảy ứng dụng thiền trong điện thoại. Tháng Một, chị theo phương pháp đếm hơi thở. Tháng Hai, nghe nói quét thân hay hơn, chị chuyển. Tháng Ba, một người bạn khoe khóa “thiền năm phút đổi đời”, chị đăng ký luôn. Tháng Tư, chị quay lại đếm hơi thở, nhưng đếm đến ba thì nhớ ra ứng dụng số năm vừa có bài mới. Tổng kết nửa năm: chị là chuyên gia so sánh các phương pháp thiền, còn thiền thì… chưa thật sự bắt đầu.

Chuyện này không riêng chị Hạnh. Thiên hạ nhảy việc, nhảy nhà mạng, nhảy phòng gym, thì tâm cũng thích nhảy pháp môn. Mỗi lần nhảy là một lần có cảm giác mới mẻ, hứng khởi. Chỉ có một điều không bao giờ mới: gốc rễ chưa kịp bám vào đâu cả.

Đặc tính Không bỏ đi khi hết hứng

Điều đáng quý ở con ngỗng đỏ không nằm ở màu lông, mà ở chỗ nó không bỏ đi. Mùa nước cạn hay mùa nước lớn, ngày có mồi hay ngày đói, nó vẫn ở bên bạn đời. Sự trung thành ấy không phải vì lúc nào cũng vui, mà vì đã chọn.

Với người tu, “bạn đời” là con đường thực hành: giới đã thọ, đề mục thiền đã chọn, thói quen ngồi thiền buổi sáng, lời nguyện giữ chánh niệm khi ăn. Mối quan hệ này cũng có tuần trăng mật: mấy tuần đầu ngồi thiền thấy an, thấy sáng, thấy tâm nhẹ tênh. Rồi tới giai đoạn “cơm nguội”: ngồi xuống là buồn ngủ, hơi thở nhạt như nước lã, tâm chạy lung tung. Đó chính là lúc sự thủy chung được thử thách.

Giải nghĩa Pháp Nhất quán là một dạng tinh tấn

Trong kinh, tinh tấn (viriya) không chỉ là cố gắng thật mạnh trong một buổi, mà là sự bền bỉ không gián đoạn. Một ngọn lửa được giữ liên tục thì nấu chín nồi cơm; một ngọn lửa lúc bùng lúc tắt thì chỉ làm khét đáy nồi. Người tu đổi đề mục liên tục giống người đào giếng: mỗi chỗ đào hai mét rồi bỏ, đào mười chỗ vẫn không gặp nước, trong khi chỉ cần một chỗ đào hai mươi mét.

Điều mà người tu cần trung thành nhất, có lẽ không phải một kỹ thuật, mà là cách chú tâm đúng đắn – yoniso manasikāra: nhìn sự vật như nó đang là, thấy sinh diệt, thấy nhân quả. Kỹ thuật có thể điều chỉnh theo lời thầy hướng dẫn, nhưng cách nhìn ấy thì không nên bỏ, dù đang ngồi trên bồ đoàn hay đang kẹt xe ở vòng xoay.

Cũng cần phân biệt: trung thành không phải là cứng nhắc. Nếu được thầy chỉ ra một chỗ sai, thay đổi là khôn ngoan. Điều cần tránh là thay đổi chỉ vì chán, vì nghe người khác khoe, vì tâm đói cảm giác mới. Chán cũng là một đối tượng để quan sát, không phải một lý do để rời đi.

Đời thường Hội chứng “thử cái khác xem sao”

Ai từng đăng ký phòng gym đều biết quy luật: tuần đầu đi sáu buổi, tuần hai đi ba buổi, tuần ba “để tuần sau đi bù”, tháng thứ hai thẻ gym nằm trong ví như một kỷ vật. Rồi thấy quảng cáo yoga bay, lại hăng hái đăng ký. Tâm không mê tập luyện, tâm mê cảm giác bắt đầu.

Trong tu tập cũng vậy. Có người đọc được một bài viết hay trên Facebook về thiền hành, lập tức bỏ ngồi thiền. Tuần sau thấy video thiền tâm từ, bỏ thiền hành. Một năm sau kho kiến thức rất phong phú, nói chuyện về thiền được cả buổi, còn ngồi yên năm phút thì vẫn như ngồi trên chảo nóng. Ngỗng đỏ mà sống như thế thì mỗi mùa đổi một bạn đời, và chắc chẳng ai lấy nó làm biểu tượng thủy chung nữa.

Tin vui là thủy chung không đòi hỏi anh hùng. Chỉ cần giữ một cái hẹn nhỏ: mười phút mỗi sáng, cùng một chỗ, cùng một đề mục. Ngày chán vẫn ngồi, ngồi với cái chán.

Vipassanā Ngồi với cái chán

Lần tới khi ngồi thiền mà thấy nhàm, thấy “hôm nay chẳng được gì”, đừng vội đứng dậy hay đổi phương pháp. Ghi nhận thầm: “chán, chán”. Rồi tìm xem cái chán ấy nằm ở đâu trong thân: mí mắt nặng, vai trĩu, hay một cảm giác bứt rứt ở bụng? Quan sát nó trong khoảng mười hơi thở.

Người hành thiền sẽ nhận ra: cái chán cũng sinh rồi diệt, cũng thay đổi cường độ, cũng không phải “tôi” hay “của tôi”. Khi thấy được như vậy, cái chán không còn là lý do để bỏ con đường, mà trở thành một phần của con đường.