Có một kiểu người rất quen: ở nhà thì “ồn quá, không tập trung được”, ra quán cà phê thì “nhạc to quá”, lên thư viện thì “lạnh quá”, đăng ký một khóa thiền ở ngoại ô thì “đồ ăn không hợp”. Sau ba tháng, người ấy sở hữu một danh sách địa điểm rất phong phú, một bộ tọa cụ nhập khẩu, một cái đệm kê gối bằng vỏ kiều mạch, và… đúng mười hai phút chánh niệm cộng dồn.

Trong khi đó, con mèo của nhà bên cạnh chẳng có đệm nào. Nó ngồi trước một cái lỗ nhỏ dưới chân tủ bếp, đuôi quấn quanh chân, mắt không rời khỏi khoảng tối. Một tiếng, hai tiếng. Không than ồn, không than lạnh. Chỉ có một việc đang được làm, và được làm trọn vẹn.

Đặc tính Chỗ nào cũng được, mục tiêu thì không đổi

Điểm đáng chú ý là Nāgasena không nói “hãy tìm một cái hang thật tốt”. Hang, hốc, nhà, chỗ nào cũng được liệt kê như nhau. Điều không thay đổi là mục tiêu. Con mèo không đi rình chuột vì chỗ ấy đẹp; nó ở chỗ ấy vì đang rình chuột.

Đặc tính thứ hai còn gần hơn nữa: mồi không ở xa. Người tu không cần chạy đi đâu để tìm đối tượng quán sát. Hơi thở đang ở đây. Cảm giác nơi bàn chân đang ở đây. Một cơn khó chịu vừa nổi lên trong ngực cũng đang ở đây. Năm uẩn – sắc, thọ, tưởng, hành, thức – không nằm ở một thiền viện nổi tiếng nào; chúng đi theo người tu vào thang máy, vào bếp, vào cuộc họp.

Giải nghĩa Pháp Sati không có địa chỉ cố định

Trong Satipaṭṭhāna, Đức Phật dạy người tu biết rõ khi đi, khi đứng, khi ngồi, khi nằm, và biết rõ trong mọi động tác: co tay, duỗi tay, mặc áo, ăn uống, thậm chí khi đi vệ sinh. Không có câu nào nói “chỉ khi ngồi trên tọa cụ đẹp”. Sati là khả năng có mặt, và khả năng này không gắn với địa điểm.

Điều khiến một người đổi chỗ liên tục thường không phải là chỗ, mà là tâm đang tìm một điều kiện bên ngoài để thay thế cho nỗ lực bên trong. Tâm nghĩ: “Nếu có chỗ yên hơn, chắc sẽ tỉnh hơn”. Nhưng một cái tâm ưa đổi chỗ sẽ mang thói quen đổi chỗ đến bất kỳ đâu. Ngồi giữa rừng, nó sẽ than tiếng ve.

Con mèo dạy một thứ viriya rất lặng: không phải xông xáo, mà là bền bỉ. Không phải ngồi một buổi thật dài rồi bỏ cả tuần, mà là quay về đối tượng mỗi khi lạc đi, lần này qua lần khác. Chú tâm liên tục chính là nhịp của một con mèo trước hang: thả lỏng mà không buông.

Đời thường Hội “sưu tầm điều kiện lý tưởng”

Hội này thành viên rất đông. Người thì chờ “khi nào con cái lớn” mới tu. Người chờ “hết đợt dự án này”. Người chờ mua được căn hộ có ban công để đặt một góc thiền có cây xanh, đá cuội và cái chuông nhỏ. Có người đã mua xong ban công, đặt xong cây, đá, chuông… rồi ban công thành chỗ phơi đồ.

Lại có người nghiện “review” khóa thiền. Khóa này thầy giảng hay nhưng phòng nóng. Khóa kia phòng mát nhưng cơm hơi mặn. Khóa nọ cơm ngon nhưng giờ thức dậy sớm quá. Nếu có ứng dụng chấm sao cho thiền viện, người ấy sẽ là “Top Reviewer” năm năm liền, còn số giờ quan sát tâm thì vẫn loanh quanh ở mức khởi động.

Con mèo mà nghe hết những chuyện này chắc sẽ ngáp một cái. Với nó, tủ bếp, gầm giường hay kho chứa đồ đều là “thiền đường”. Chỉ có một câu hỏi duy nhất: con chuột ở đâu? Với người tu, câu hỏi tương đương là: tâm đang ở đâu?

Vipassanā Ba chỗ, một sự chú tâm

Hôm nay, hãy chọn ba nơi hoàn toàn khác nhau mà cơ thể chắc chắn sẽ đi qua: ví dụ chỗ đứng chờ đèn đỏ, bồn rửa chén, và ghế ngồi làm việc. Ở mỗi nơi, dành đúng ba hơi thở để “rình” một đối tượng duy nhất: cảm giác hơi thở chạm ở lỗ mũi hoặc sự phồng xẹp nơi bụng. Không cần nhắm mắt, không cần tư thế gì đặc biệt.

Sau mỗi lần, ghi nhận nhanh: ở chỗ này, tâm có dễ quay về hơn không, hay khó hơn? Nếu thấy khó, để ý xem cái khó ấy thật sự đến từ tiếng ồn, hay đến từ một câu than thầm trong đầu (“ồn quá”). Nhiều khi tiếng ồn chỉ là âm thanh; câu than mới là thứ kéo tâm đi.