Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Ở làng quê Việt Nam, cây đa đầu làng thường có miếu thờ, người ta tin có thần cây. Còn khoa học hiện đại thì nói cây cối có thể “cảm nhận” ánh sáng, trọng lực, thậm chí “trao đổi” với nhau qua rễ. Vậy cây cối có tâm không? Milindapañha có một câu hỏi rất thú vị về chuyện này.

PHẦN 1 Cây biết nói?

Trong một chuyện Tiền Thân, có câu kệ nói với một vị bà-la-môn: “Này bà-la-môn, sao ông lại nói chuyện với cái cây vô tri, không nghe được gì?” Nhưng ngay trong chuyện ấy, cái cây lại trả lời vị bà-la-môn. Vua Milinda hỏi: nếu cây vô tri thì không thể nói; nếu cây nói được thì cây không vô tri. Hai điều chọi nhau.

PHẦN 2 Người nói là vị thần cây

Nāgasena đáp: cây là vô tri, không có tâm. Người nói là vị thần cây, trú ngụ nơi cây. Nhưng theo cách nói thông thường, người đời gọi là “cây nói”.

Ngài đưa ví dụ: một chiếc xe chở đầy lúa, người ta gọi là “xe lúa”. Xe không làm bằng lúa, nhưng vì chở lúa nên gọi vậy. Cũng thế, vì thần cây trú ngụ nơi cây mà nói, nên gọi là “cây nói”. Như người ta nói “sữa đông lại” hay “cả làng đi hội”, dù không phải toàn bộ làng đứng dậy mà đi.

Đây lại là bài học về ngôn ngữ quy ước đã gặp nhiều lần: cách nói thông thường không phải lúc nào cũng đúng theo nghĩa rốt ráo. Người đọc kinh cần phân biệt.

Ngôn ngữ đời thường tiện lợi, nhưng đừng để nó đánh lừa về bản chất sự vật.

PHẦN 3 Cây không có tâm, vậy sao không được chặt phá?

Một chi tiết thú vị: trong Luật tạng, vị tỳ-khưu phạm giới nếu chặt phá cây cỏ (bhūtagāma). Nếu cây không có tâm, sao lại cấm? Luật tạng kể nguyên do: người dân thời ấy tin rằng cây cỏ có sự sống, và phê phán khi thấy tu sĩ chặt cây. Đức Phật chế giới để tránh làm người đời mất niềm tin, và cũng để nuôi dưỡng một thái độ tôn trọng, nhẹ nhàng với thiên nhiên.

Theo Vi Diệu Pháp, cây cối có sự sống thực vật, có sinh trưởng, có phản ứng, nhưng không có tâm (citta) theo nghĩa cái biết, không có cảm thọ vui khổ. Tuy vậy, thiên nhiên là nơi nương tựa của vô số chúng sinh có tâm: chim làm tổ, côn trùng trú ngụ, và theo niềm tin truyền thống, cả chư thiên cư ngụ. Chặt một cây là phá một ngôi nhà chung.

PHẦN 4 Sống hiền với thiên nhiên

Đức Phật thành đạo dưới cội Bồ-đề, nhập Niết-bàn giữa hai cây Sāla, sinh ra dưới cây Asoka trong vườn Lumbinī. Cả cuộc đời Ngài gắn với cây. Trong kinh có kể chuyện tỳ-khưu ngồi dưới gốc cây, được bóng mát, rồi không bẻ cành, không hái lá của cây ấy, vì biết ơn. Tăng Chi Bộ còn dạy: người đã ngồi dưới bóng cây thì không nên bẻ cành cây ấy (một ví dụ về lòng biết ơn trong văn học Pāli).

Người hiện đại có thể học tinh thần ấy: trồng một cây, chăm một chậu hoa, không xả rác nơi rừng núi, không bẻ cành nơi chùa chiền. Không phải vì cây có tâm để buồn khi bị bẻ, mà vì tâm mình trở nên hiền hòa hơn khi biết trân trọng sự sống quanh mình.

Khi ngồi thiền ngoài trời, hãy để ý: tiếng lá xào xạc là âm thanh, bóng mát là cảm giác dễ chịu trên da, mùi đất là hương. Thiên nhiên không cần có tâm để trở thành người thầy của tâm.

Từ cây cối, câu hỏi tiếp theo nói về một bữa ăn: vì sao cúng dường một bữa ăn có thể tạo quả lớn? Tập tới.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.