Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hai tập trước đã nói Niết-bàn là sự diệt, và không phải một nơi chốn. Hôm nay khép lại Phần IV với câu hỏi cuối: ai chứng được Niết-bàn, người chứng biết điều gì, và người chưa chứng thì dựa vào đâu để tin Niết-bàn là an lạc?

PHẦN 1 Không phải ai cũng chứng Niết-bàn

Nhà vua hỏi: “Có phải tất cả mọi người đều chứng Niết-bàn?” Nāgasena đáp: không phải tất cả. Người thực hành đúng, biết rõ những gì cần biết rõ, đoạn trừ những gì cần đoạn trừ, tu tập những gì cần tu tập, chứng ngộ những gì cần chứng ngộ, người ấy chứng Niết-bàn.

Bốn việc ấy chính là bốn phận sự đối với Bốn Sự Thật: biết rõ khổ, đoạn trừ nguyên nhân của khổ, chứng ngộ sự diệt khổ, tu tập con đường dẫn đến diệt khổ (SN 56.11). Niết-bàn không phải phần thưởng phát cho tất cả, cũng không phải đặc ân dành cho ai; nó là kết quả tự nhiên của việc làm đúng.

PHẦN 2 Người chưa chứng có biết Niết-bàn là an lạc?

Nhà vua hỏi tiếp: “Người chưa chứng Niết-bàn có biết Niết-bàn là an lạc không?” Nāgasena đáp: có biết.

Nhà vua lấy làm lạ: “Chưa chứng mà sao biết?” Nāgasena hỏi lại: “Tâu đại vương, những người chưa từng bị chặt tay chân có biết bị chặt tay chân là đau khổ không?” “Có biết.” “Biết bằng cách nào?” “Nghe tiếng kêu khóc của người bị chặt mà biết.” “Cũng vậy, nghe lời của những bậc đã thấy Niết-bàn, người chưa chứng cũng biết Niết-bàn là an lạc.”

Ví dụ này hơi rùng mình nhưng rất thật. Không ai cần tự bỏng tay mới biết lửa nóng. Không ai cần tự trải qua phá sản mới biết phá sản là khổ. Người ta biết qua lời kể, qua nét mặt, qua cuộc sống của người đã trải qua. Cũng vậy, sự bình an tỏa ra từ những bậc đã sống trọn vẹn với Pháp là “tiếng nói” cho người chưa đến.

Không cần tự bỏng tay mới biết lửa nóng. Không cần đến đích mới biết đích đáng đến.

PHẦN 3 Niết-bàn qua những hình ảnh

Dù Niết-bàn không có hình dạng, Nāgasena vẫn chỉ ra các phẩm chất của nó qua những hình ảnh tương đồng. Như hoa sen không bị nước làm ướt, Niết-bàn không bị bất kỳ phiền não nào làm vấy bẩn. Như nước mát làm dịu cơn nóng và cơn khát, Niết-bàn làm dịu cơn nóng của phiền não và cơn khát của ái. Như thuốc chữa bệnh, Niết-bàn chấm dứt mọi khổ đau. Như biển lớn không chứa xác chết và không bao giờ đầy dù trăm sông đổ về, Niết-bàn không chứa phiền não và không bao giờ đầy dù bao nhiêu chúng sinh đạt đến. Như hư không không sinh, không già, không có chỗ tựa, Niết-bàn cũng thế. Như đỉnh núi cao vời, không lay động, không cỏ dại nào mọc, Niết-bàn cao vượt, bất động, không phiền não nào mọc lên.

Những hình ảnh ấy không mô tả Niết-bàn “trông thế nào”, mà chỉ ra Niết-bàn “như thế nào” đối với người đang khổ: mát mẻ, trong sạch, vững chãi, không vơi không đầy.

PHẦN 4 Người chứng biết gì?

Kinh điển mô tả khi tâm được giải thoát, có trí biết rằng đã được giải thoát: “Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lại trạng thái này nữa” (khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā). Đó không phải là cảm giác phấn khích nhất thời, mà là một cái biết rõ ràng, bình thản: gánh nặng đã đặt xuống.

Với người đang tu, có thể chưa biết “sinh đã tận”, nhưng có thể biết những điều nhỏ: hôm nay cơn giận ngắn hơn hôm qua, nỗi lo buông nhanh hơn trước. Đó là những lần nghe “tiếng kêu” từ phía bên kia, không phải tiếng kêu đau, mà tiếng thở phào nhẹ nhõm. Nghe đủ nhiều, niềm tin vào con đường sẽ vững.

Phần IV khép lại. Phần V sẽ bước vào vùng gai góc nhất của Milindapañha: những câu hỏi “hai sừng”, nơi hai lời Phật dạy tưởng như chọi nhau. Mở đầu là chuyện cúng dường: Đức Phật không nhận cúng dường mà vẫn được cúng dường?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.