Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta bàn một chuyện mà càng nghĩ tôi càng thấy khó tin. Một khối văn liệu mà bản in hiện đại phải chia thành mấy chục tập dày, đã từng tồn tại hoàn toàn trong đầu người. Không một trang giấy. Không một cuốn sách. Chỉ có hơi thở, giọng nói, và trí nhớ.

Tên gọi của khối ấy là tipiṭaka, Tam Tạng. Chữ piṭaka nghĩa đen là cái giỏ. Có người giải thích rằng hình ảnh cái giỏ đến từ việc người ta chuyền tay nhau giỏ đất khi đào kênh, mỗi người nhận rồi trao đi. Dù giải thích ấy có đúng hay không, hình ảnh vẫn rất hợp: kinh điển là thứ được chuyền tay, không phải thứ để cất kho.

Kinh điển là thứ được chuyền tay, không phải thứ để cất kho.

PHẦN 1 Biết chữ, nhưng chọn truyền miệng

Trước hết xin đính chính một hiểu lầm phổ biến. Người Ấn Độ thời ấy không phải không biết chữ viết. Họ biết. Nhưng chữ viết chủ yếu dùng cho việc hành chính, thương mại, ghi chép thuế má. Còn tri thức thiêng liêng thì được truyền bằng miệng, vì miệng và tai được xem là phương tiện xứng đáng, còn vật liệu viết thì mục nát và ô uế.

Truyền thống bà-la-môn đã ghi nhớ kinh Veda bằng miệng qua rất nhiều thế kỷ với độ chính xác đáng kinh ngạc. Phật giáo ra đời trong môi trường văn hóa ấy, và thừa hưởng kỹ năng ấy.

PHẦN 2 Bảy kỹ thuật ghi nhớ

Vậy các kỹ thuật cụ thể là gì. Kỹ thuật thứ nhất là chia nhỏ và đóng khung. Không ai học “toàn bộ kinh điển”. Người ta học từng bộ, và mỗi bộ có một nguyên tắc sắp xếp riêng. Có bộ gom các bài dài lại với nhau. Có bộ gom các bài bậc trung. Có bộ sắp xếp theo chủ đề. Và có một bộ sắp xếp hoàn toàn theo số đếm: những gì có một yếu tố xếp vào nhóm một, những gì có hai yếu tố xếp vào nhóm hai, cứ thế đi lên.

Xin quý vị nghĩ thử. Nếu tôi hỏi quý vị về bốn điều gì đó, quý vị chỉ cần đi tới ngăn số bốn trong đầu. Đó là một hệ thống mục lục sống, và nó là kỹ thuật định vị chứ không chỉ là cách trình bày.

Kỹ thuật thứ hai là mātikā, bảng đề mục. Đây theo tôi là phát minh quan trọng nhất. Mātikā là một chuỗi tiêu đề ngắn gọn, thuộc lòng trước, rồi mỗi tiêu đề mở ra một khối nội dung. Giống như quý vị nhớ mục lục trước, rồi mới nhớ từng chương. Có mục lục trong đầu thì quý vị biết mình đang ở đâu, thiếu cái gì, và sắp tới cái gì. Mất một đoạn thì biết ngay là mất, vì cái khung vẫn còn đó và chỗ trống lộ ra.

Kỹ thuật thứ ba là uddāna, những câu tóm lược. Đây là các dòng ngắn, thường là những chuỗi từ khóa ghép lại, đặt ở cuối một nhóm bài, liệt kê tên hoặc chữ đầu của từng bài theo đúng thứ tự. Nghe thì rất khô, đọc lên thì chẳng ra văn chương gì. Nhưng chức năng thì rõ: đó là sợi dây xâu chuỗi. Nó bảo đảm không ai nhớ thiếu bài, không ai đảo thứ tự. Tôi hay nghĩ uddāna giống như câu vè mà bà ngoại dạy để nhớ thứ tự mấy tháng trong năm. Chẳng hay ho gì cả, nhưng nhớ suốt đời.

Kỹ thuật thứ tư là công thức lặp. Cái này lớn quá nên chúng ta sẽ dành hẳn tập sau để nói. Hôm nay chỉ cần ghi nhận: kinh Pāli được xây bằng những khối ngôn ngữ đúc sẵn, lắp đi lắp lại. Một khi thuộc khối, quý vị chỉ cần nhớ khối nào đi với khối nào.

Kỹ thuật thứ năm là tụng tập thể. Và đây mới là điều làm hệ thống này khác hẳn trí nhớ cá nhân. Người ta không tụng một mình. Người ta tụng chung, theo nhóm. Khi cả nhóm cùng cất tiếng, nếu một người nhớ sai, cái sai ấy bị chìm đi giữa những giọng đúng. Người sai nghe thấy mình lệch, và tự chỉnh lại ngay trong lúc đang tụng. Nói cách khác, đây là một hệ thống tự sửa lỗi. Chính chữ saṅgīti mà chúng ta gặp mấy tập trước cũng có nghĩa như vậy: cùng nhau tụng lên.

Kỹ thuật thứ sáu là chuyên môn hóa. Không ai gánh hết. Nhóm này giữ bộ này, nhóm kia giữ bộ kia. Chúng ta sẽ nói kỹ về những “thư viện sống” ấy trong tập tới.

Và kỹ thuật thứ bảy, nhỏ mà thú vị: dấu lược. Khi một đoạn đã lặp lại nhiều lần, người ta không đọc hết mà dùng một dấu hiệu quy ước để nói rằng chỗ này giống như trên. Tiếng Pāli gọi là peyyāla. Khi kinh được viết xuống, dấu lược ấy đi vào văn bản luôn, và đó là lý do người đọc bản in hôm nay hay gặp những chỗ bỏ lửng giữa chừng.

PHẦN 3 Chính xác tới mức nào?

Bây giờ xin nói phần trung thực. Hệ thống này chính xác tới mức nào. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất. Có nhóm nhấn mạnh rằng truyền khẩu tôn giáo Ấn Độ cực kỳ bảo thủ, có cơ chế kiểm soát, và độ ổn định rất cao. Có nhóm nhắc rằng khi so sánh các bài kinh Pāli với các bản tương đương trong A-hàm Hán tạng, ta thấy khung giống nhau nhưng chi tiết thì lệch: khác thứ tự, khác ví dụ, khác địa điểm, đôi khi khác cả nhân vật.

Nghĩa là truyền khẩu giữ được rất tốt cái sườn và các công thức, nhưng linh động hơn ở lớp chi tiết. Cũng có tranh luận về việc có nên áp dụng thẳng lý thuyết sáng tác khẩu truyền của các nhà nghiên cứu sử thi vào kinh Phật hay không, vì người kể sử thi được phép ứng tác, còn người tụng kinh thì tự hiểu mình đang lưu giữ chứ không sáng tác.

Tôi nghĩ cách nói cân bằng nhất là thế này. Truyền khẩu Phật giáo không phải một máy photocopy. Nó là một dàn hợp xướng có kỷ luật rất cao.

Truyền khẩu Phật giáo không phải một máy photocopy. Nó là một dàn hợp xướng có kỷ luật rất cao.

PHẦN 4 Viết xuống vì sợ mất

Bằng chứng khảo cổ hiện có cho thấy gì? Cho thấy rằng khi người ta bắt đầu viết, họ viết trên vỏ cây, trên lá, trên những vật liệu rất dễ hỏng. Những bản thảo cổ tìm được ở vùng Gandhāra cho ta thấy một thời điểm giao thoa, khi văn tự bắt đầu được dùng cho kinh điển, nhưng phong cách văn bản thì vẫn đậm chất khẩu truyền.

Theo truyền thống Tích Lan, việc viết kinh xuống lá bối diễn ra trong một hoàn cảnh khó khăn, khi chiến tranh và đói kém đe dọa làm đứt dòng truyền tụng. Nghĩa là người ta viết không phải vì thấy viết hay hơn. Người ta viết vì sợ mất.

Xin quý vị thử một nhịp thực hành nhỏ. Tuần này, thử học thuộc lòng một đoạn ngắn nào đó mà quý vị yêu thích, rồi đọc lên thành tiếng mỗi ngày một lần. Quý vị sẽ hiểu bằng thân, chứ không chỉ bằng đầu, thế nào là mang một điều gì đó theo mình.

Nhưng nếu quý vị đã từng mở kinh Pāli ra đọc và thấy nó lặp đi lặp lại đến phát mệt, thì sự lặp lại ấy là dấu hiệu của điều gì, và nó phục vụ mục đích gì?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.