Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay tôi xin bắt đầu bằng một lời thú nhận. Lần đầu tiên tôi mở một bài kinh Pāli ra đọc, tôi đã tưởng mình bị lật nhầm trang. Đọc một đoạn, lật sang trang, thấy y hệt. Lật tiếp, vẫn y hệt, chỉ đổi mỗi cái tên. Tôi nghĩ bụng: chẳng lẽ người biên tập ngủ gật. Hóa ra không phải. Hóa ra sự lặp lại ấy chính là kỹ thuật, và nếu bỏ nó đi thì cả hệ thống sụp.

PHẦN 1 Văn chương để nghe

Xin quý vị nhớ lại tập trước. Kinh điển này được sáng tác để nghe, để tụng, để nhớ. Không phải để đọc bằng mắt trong một buổi chiều yên tĩnh. Mà văn chương để nghe thì vận hành theo luật hoàn toàn khác văn chương để đọc.

Khi đọc bằng mắt, nếu quên thì lật lại. Khi nghe bằng tai, quên là mất. Cho nên văn chương khẩu truyền, ở mọi nền văn hóa trên thế giới, đều có chung một đặc điểm: nó lặp, nó đóng khối, nó dùng công thức.

PHẦN 2 Năm loại lặp

Bây giờ xin đi vào cụ thể. Loại lặp thứ nhất là công thức mở và đóng. Hầu hết các bài kinh bắt đầu bằng một khuôn quen thuộc: tôi nghe như vầy, một thời Đức Thế Tôn trú tại nơi nọ. Và kết thúc cũng bằng một khuôn: người nghe hoan hỷ, tín thọ lời dạy. Cái khung ấy giống như cái khung cửa. Nó báo cho người nghe biết: bây giờ bắt đầu, bây giờ kết thúc. Trong một buổi tụng kéo dài hàng giờ, không có tiêu đề in đậm, không có số trang, thì những cái khung này chính là dấu chấm câu.

Loại lặp thứ hai là khối mô tả đúc sẵn. Có những chuỗi mô tả xuất hiện đi xuất hiện lại gần như không đổi một chữ. Chẳng hạn chuỗi mô tả một người nghe pháp rồi phát tâm xuất gia, cạo bỏ râu tóc, đắp y, từ bỏ gia đình sống không gia đình. Hoặc chuỗi mô tả các tầng thiền định, từng bậc một, với đúng những từ ngữ ấy. Người tụng chỉ cần chạm vào chữ đầu tiên là cả khối tự chạy ra. Giống như quý vị chỉ cần nghe hai nốt đầu của một bài hát thuộc từ nhỏ.

Loại lặp thứ ba là biến thiên theo danh mục. Đây là kiểu lặp mà người đọc hiện đại thấy mệt nhất. Một khung được giữ nguyên, rồi lần lượt thay vào đó từng mục trong một danh sách. Áp dụng với mắt, rồi với tai, rồi với mũi, rồi với lưỡi, rồi với thân, rồi với ý. Sáu lần, gần như y nguyên.

Nhưng xin quý vị để ý điều này. Kiểu lặp ấy không chỉ để nhớ. Nó còn là nội dung. Nó dạy rằng nguyên tắc này áp dụng cho tất cả, không trừ chỗ nào. Khi quý vị nghe đủ sáu lần, quý vị không chỉ nhớ, quý vị còn thấm. Người xưa không giải thích tính phổ quát bằng một câu khái quát. Người xưa cho quý vị đi qua từng cửa một, để tự thấy cửa nào cũng như nhau.

Người xưa cho quý vị đi qua từng cửa một, để tự thấy cửa nào cũng như nhau.

Loại lặp thứ tư là lặp có chủ ý nhấn mạnh. Một câu quan trọng được nói ba lần. Một lời xác nhận được hỏi ba lần. Trong nghi thức tăng sự, việc hỏi ba lần là thủ tục pháp lý, im lặng ba lần mới thành quyết định. Ở đây lặp không phải để nhớ, mà để xác lập hiệu lực.

Và loại thứ năm là kệ tụng. Tiếng Pāli gọi là gāthā, những đoạn có vần luật, thường đặt ở cuối một phần văn xuôi. Phần văn xuôi giải thích thì gọi là veyyākaraṇa. Kệ có nhịp, nên bám vào trí nhớ chắc hơn văn xuôi rất nhiều. Truyền thống thường dùng kệ để cô đọng lại điều vừa giảng, như một cái chốt. Nhiều học giả cho rằng một số đoạn kệ thuộc lớp cổ nhất trong kinh điển, chính vì hình thức có vần luật khó bị thay đổi.

PHẦN 3 Peyyāla và câu hỏi nguồn gốc

Bây giờ nói tới chuyện vui. Vì sự lặp lại quá nhiều, ngay từ thời còn truyền miệng người ta đã phải nghĩ cách rút gọn. Người ta dùng một dấu hiệu quy ước để nói rằng chỗ này giống hệt như trên, khỏi đọc lại. Tiếng Pāli gọi là peyyāla. Rồi khi kinh được viết xuống, cái dấu rút gọn ấy được chép luôn vào văn bản.

Cho nên hôm nay quý vị mở bản in ra, gặp một câu đang chạy ngon lành thì đột nhiên cụt ngang và có một chữ lạ. Đó không phải là lỗi in. Đó là người xưa đang nháy mắt với quý vị rằng đoạn này ai cũng thuộc rồi. Tôi vẫn nghĩ đây là ví dụ sớm nhất của loài người về việc nén dữ liệu.

Bây giờ xin nói phần cẩn trọng. Sự lặp lại này đến từ đâu. Có cách đọc cho rằng chính Đức Phật đã giảng như thế, vì Ngài giảng cho người nghe bằng tai, nhiều người trong đó không biết chữ, và lặp lại là cách dạy tự nhiên nhất. Có cách đọc khác cho rằng phần lớn hình thức công thức hóa là sản phẩm của những thế hệ tụng đọc về sau, khi người ta chuẩn hóa lại để dễ bảo tồn. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất, và có lẽ sự thật nằm ở cả hai phía.

Một số nhà nghiên cứu cũng nhắc rằng không nên áp dụng thẳng mô hình sáng tác sử thi truyền miệng vào đây. Người kể sử thi được phép sáng tạo trong khuôn công thức. Còn người tụng kinh thì tự xem mình đang gìn giữ, và cộng đồng có cơ chế kiểm soát. Hai hoàn cảnh khác nhau, dù kỹ thuật ngôn ngữ có giống nhau.

PHẦN 4 Tắm trong một âm thanh

Và một lưu ý thực tế cho quý vị nào đang đọc kinh. Nhiều bản dịch hiện đại rút gọn bớt các đoạn lặp cho dễ đọc. Điều đó rất tiện, nhưng cũng làm mất một thứ. Vì khi đọc đủ, không rút gọn, thành tiếng, chậm rãi, quý vị sẽ cảm được một nhịp điệu. Và chính cái nhịp điệu ấy mới là hình thức nguyên thủy của trải nghiệm nghe pháp.

Nó không giống đọc một bài luận. Nó giống hơn với việc ngồi trong một dòng chảy. Sự lặp lại làm tâm lắng xuống, chứ không làm tâm chán. Người hiện đại chúng ta chán vì chúng ta đang tìm thông tin. Người xưa không chán vì họ không tìm thông tin, họ đang tắm trong một âm thanh.

Người xưa không chán vì họ không tìm thông tin, họ đang tắm trong một âm thanh.

Xin quý vị thử một nhịp thực hành nhỏ. Chọn một đoạn kinh ngắn, đọc thành tiếng, chậm, ba lần liên tiếp, không bỏ chữ nào. Lần thứ nhất quý vị hiểu nội dung. Lần thứ hai quý vị nghe thấy nhịp. Lần thứ ba thì có khi chính quý vị lắng xuống.

Nhưng nếu việc ghi nhớ là công phu cả đời và khối lượng thì quá lớn cho một người, vậy ai là những người đã gánh từng phần trên vai mình, và họ được gọi bằng cái tên gì?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.