Hai tâm sở nhỏ đến mức thường bị đọc lướt qua trong bảng liệt kê. Vậy mà Aṭṭhasālinī gọi chúng bằng một danh hiệu vốn dành cho các vị trời canh giữ bốn phương: lokapāla — người giữ thế gian. Và chú giải nói rõ điều gì sẽ xảy ra nếu hai pháp ấy vắng mặt.
Ai cũng thuộc lòng ba chữ: bố thí, trì giới, tu tiến. Nhưng nếu bạn nghèo, không có gì để cho; nếu bạn chưa thọ giới nào ngoài năm giới; nếu bạn ngồi thiền mười phút là buồn ngủ — thì hôm nay bạn đã làm được gì? Aṭṭhasālinī trả lời bằng cách mở ba thành mười, và trong mười ấy có những việc bạn đã làm sáng nay mà không biết mình đang tạo phước.
Bạn đưa tay cho một người ăn xin. Khoảnh khắc ấy dài chưa tới một cái chớp mắt. Aṭṭhasālinī bóc nó ra và đếm được sáu mươi lăm tên gọi, xếp thành mười bảy chồng — trong đó có một pháp được gọi tên tới bảy lần. Có người đã hỏi thẳng: như vậy chẳng phải là nói lộn xộn hay sao?
Giải phẫu một khoảnh khắc lành: tâm thiện dục giới thứ nhất Đọc thêm »
Một bậc A-la-hán vẫn đi khất thực, vẫn quét sân, vẫn dạy học trò, vẫn mỉm cười. Ngần ấy việc, theo mọi cách tính thông thường, phải để lại nghiệp. Chú giải trả lời bằng một câu bốn chữ — rồi dùng hai bông hoa để giải thích.
Một nhóm cư sĩ ở Sāketa ngồi trong nhà hội, cãi nhau về một câu hỏi tưởng như vô hại: một tư thiện thì cho ra một lần tái sinh, hay nhiều? Họ không giải quyết được, phải đi hỏi các vị luận sư. Câu trả lời chỉ dài một dòng — và nó mở ra toàn bộ chương khó nhất về quả của nghiệp.
Một cậu bé bắt được con thỏ để làm thuốc cho mẹ đang bệnh — rồi thả nó ra. Chú giải kể chuyện ấy không phải để ca ngợi lòng tốt, mà để chỉ ra một điều rất kỹ thuật: cái thiện, tại sát-na nó xảy ra, có hình dạng gì.
Aṭṭhasālinī không chỉ liệt kê mười bất thiện nghiệp đạo mà cân từng nghiệp: tội nhẹ hay tội nặng tùy đối tượng, tùy nỗ lực, tùy phiền não. Đọc chậm phần vinicchaya năm mặt của mỗi kammapatha.
Aṭṭhasālinī phân biệt ba nghiệp với ba nghiệp môn: thân môn, khẩu môn, ý môn. Cửa không phải là thân thể, cũng không phải là lời nói — cửa là biểu tri. Đọc chậm đoạn chú giải về kāyaviññatti, vacīviññatti và 89 tâm làm ý môn.
Người thợ săn sửa soạn cung tên, đi rừng cả ngày, về tay không — có tạo nghiệp sát sinh không? Chú giải trả lời: không. Nhưng chỉ khởi ý muốn giết thì đã đứt một con đường nghiệp.
Ô thứ ba của bảng phân loại đầu tiên trong Abhidhamma mang tên “cái không được tuyên bố”. Mở ra mới thấy trong đó có toàn bộ vật chất, cái thấy cái nghe, tâm bậc A-la-hán — và cả Niết-bàn.
