Dòng Pháp

Mahāyāna nhiều khả năng không phải một cuộc ly khai có ngày sinh, mà là nhiều dòng suối sau này mới được gọi chung một tên; thủ bản, bản Hán dịch và minh văn kể ba câu chuyện không khớp nhau.

Sarvāstivāda không phải con cũng không phải cha của Theravāda: đây là một nhánh song song, lấy tên từ câu “tất cả tồn tại”, trả lời câu hỏi quá khứ và nghiệp còn ở đâu trong hiện tại.

Bảy bộ luận là bộ khung nhà, hệ chú giải là phần làm ngôi nhà ở được: tập này đi qua Abhidhamma Theravāda từ bảy bộ gốc tới chú giải, phụ chú giải và các cẩm nang đời sau.

Từ những bài kinh có người, có nơi chốn, có đối thoại, Phật giáo đi tới một loại văn bản hoàn toàn khác: bảng mục, phân tích, định nghĩa. Tập này kể con đường từ mātikā tới Abhidhamma, và vì sao phải tách lời kinh khỏi hệ thống luận.

Hỏi một vị tăng Theravāda và một vị thầy Hán tạng về kết tập lần thứ tư, quý vị sẽ nhận hai câu trả lời khác nhau về nơi chốn, thời gian và mục đích. Đó không phải một sự kiện, mà là hai ký ức của hai cộng đồng cùng mang một cái tên.

Truyền thống dựng Kaniṣka thành một Aśoka thứ hai, nhưng tiền cổ, văn bia Rabatak và khảo cổ Peshawar cho thấy một vị vua đa nguyên: Phật giáo được bảo trợ thật, được công nhận thật, nhưng không độc quyền.

Từ thảo nguyên Trung Á, người Nguyệt Chi dựng nên đế quốc Kushan nắm cả hai đầu một tuyến giao thương xuyên lục địa. Qua mạng lưới ấy, Phật giáo tới Đông Á không bằng đường thẳng từ Magadha, mà qua tây bắc, qua Gandhāra và Bactria.

Đức Phật bắt đầu được tạc thành hình người từ bao giờ, và ở đâu — Gandhāra hay Mathurā? Cuộc tranh luận hơn một trăm năm vẫn chưa xong, và chính khái niệm “vô tượng” cũng đang bị xét lại.

Những cuộn vỏ cây bạch dương viết bằng Gāndhārī và chữ Kharoṣṭhī không phải lời Phật nguyên bản, nhưng cho chúng ta một điểm quan sát độc lập: truyền thừa kinh điển là một mạng lưới, không phải những đường ống kín.

Gandhāra là chỗ Ấn Độ, Iran, thảo nguyên Trung Á và con đường tới Trung Hoa chạm vào nhau. Ở vùng biên ấy, Phật giáo học nói ngôn ngữ mới, mượn hình ảnh mới, và từ đó bước sang Trung Á.