Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập trước chúng ta khép lại với hình ảnh một truyền thống thay đổi hình dạng tới mức người sau không nhận ra. Hôm nay chúng ta kể chuyện nhận ra lại. Và câu chuyện bắt đầu ở một chỗ khá bất ngờ: trong tay những người đo đất.

PHẦN 1 Cuốn cẩm nang du lịch một nghìn năm

Thế kỷ XIX, bộ máy thuộc địa ở Ấn Độ tiến hành khảo sát địa hình và cổ vật trên quy mô lớn. Những người làm việc này có trong tay một công cụ rất lạ. Họ có bản dịch các cuốn du ký của những tăng sĩ Trung Hoa đã đi hành hương Ấn Độ hơn một nghìn năm trước. Trong đó ghi rất tỉ mỉ: đi từ chỗ này về hướng đông nam bao nhiêu dặm thì tới một thành, ở đó có tháp cao chừng này, có tu viện chừng kia.

Nói cách khác, các nhà khảo sát thế kỷ XIX cầm một cuốn cẩm nang du lịch cũ một nghìn năm và dùng nó làm bản đồ kho báu. Và điều đáng kinh ngạc là: nó chạy được. Một cuốn sách được viết để ghi lại đường đi đã trở thành công cụ để tìm lại chính con đường ấy.

Một cuốn sách được viết để ghi lại đường đi đã trở thành công cụ để tìm lại chính con đường ấy.

Người ta dò theo lộ trình ấy, và tìm thấy nền móng, tìm thấy trụ đá, tìm thấy tháp bị vùi. Nālandā được xác định và khai quật theo cách đó. Sārnāth, Sāñcī, và nhiều nơi khác dần dần hiện ra khỏi lớp đất và lớp quên lãng.

Ở đây tôi phải nói một điều cho cân bằng. Rất dễ kể chuyện này theo giọng lãng mạn: những người khoa học dũng cảm cứu vớt di sản bị lãng quên. Nhưng khảo cổ học thuộc địa có hai mặt.

Một mặt, nó thực sự bảo tồn, ghi chép, đo vẽ, và giữ lại những thứ lẽ ra đã tiếp tục bị lấy gạch đi xây nhà. Mặt khác, nó áp đặt khung phân loại của chính nó, di dời hiện vật khỏi nơi chúng thuộc về, và trong một số trường hợp, những cuộc trùng tu thế kỷ XIX đã làm thay đổi diện mạo di tích tới mức ngày nay khó tách phần gốc và phần dựng lại. Ngôi đại tháp Mahābodhi ở Bodhgayā là ví dụ rõ nhất: những gì chúng ta nhìn thấy hôm nay là kết quả của nhiều lớp trùng tu qua nhiều thời kỳ, trong đó có một đợt lớn ở thế kỷ XIX.

PHẦN 2 Người không nhà

Bây giờ, sang nhân vật chính. Một người Sri Lanka, sinh trưởng trong bối cảnh Phật giáo Sri Lanka đang tự tái định hình dưới áp lực của chính quyền thuộc địa và các phái bộ truyền giáo. Ông lấy danh xưng anagārika — nghĩa là “người không nhà”.

Đây là một sáng tạo rất đáng chú ý. Ông không phải tăng sĩ thọ giới đầy đủ, cũng không phải cư sĩ thông thường. Ông tạo cho mình một vị thế ở giữa, đủ tự do để đi lại, diễn thuyết, tổ chức, vận động, làm báo — những việc mà khuôn khổ tu viện truyền thống không thiết kế sẵn. Tên ông là Anagārika Dharmapāla.

Theo các ghi chép về đời ông, bước ngoặt đến khi ông tới Bodhgayā và nhìn thấy tình trạng của nơi ấy. Nơi được xem là chỗ Đức Phật thành đạo, khi đó nằm dưới quyền quản lý không thuộc về cộng đồng Phật giáo, và ở trong tình trạng mà ông mô tả là bị bỏ bê.

Từ đó ông lập Mahā Bodhi Society, với hai mục tiêu đan vào nhau. Một là phục hồi các thánh tích. Hai là nối lại liên hệ giữa Phật tử ở các nước khác nhau, vốn đã đi những con đường riêng suốt nhiều thế kỷ. Và ông làm việc thứ hai bằng những công cụ rất hiện đại: tạp chí, thư từ quốc tế, hội nghị, diễn thuyết ở nước ngoài, gây quỹ xuyên lục địa.

PHẦN 3 Phục hưng là một kiến tạo hiện đại

Ở đây có một quan sát mà giới nghiên cứu nhấn mạnh, và tôi nghĩ nó công bằng. Phong trào phục hưng không đơn thuần là “khôi phục cái cũ”. Nó là một kiến tạo hiện đại, dùng chất liệu cổ.

Cách Dharmapāla trình bày Phật giáo — nhấn mạnh tính duy lý, tính tương hợp với khoa học, tính đạo đức xã hội — mang dấu ấn của chính thời đại ông, của những cuộc tranh luận với các phái bộ truyền giáo, và của diễn ngôn trí thức toàn cầu cuối thế kỷ XIX. Đây không phải lời chê. Mọi phục hưng đều như vậy. Không ai bước vào quá khứ mà không mang theo hành lý của hiện tại.

Không ai bước vào quá khứ mà không mang theo hành lý của hiện tại.

Về vấn đề quản lý Bodhgayā, tôi sẽ nói ngắn và trung lập, vì đây là chủ đề còn dư âm tới nay. Đó là một quá trình kéo dài nhiều thập niên, đi qua vận động, kiện tụng và các dàn xếp hành chính, với nhiều bên liên quan. Việc của chúng ta trong một podcast lịch sử là ghi nhận rằng nó đã diễn ra và đã định hình phong trào, chứ không phải phân xử.

PHẦN 4 Di sản, nhưng chưa phải cộng đồng

Kết quả rộng hơn thì rất rõ. Trong nửa đầu thế kỷ XX, Bodhgayā và Sārnāth trở lại thành điểm hành hương quốc tế. Các đoàn từ Sri Lanka, Miến Điện, Thái Lan, Nhật Bản, Tây Tạng bắt đầu tới, rồi dựng chùa ngay tại chỗ. Ngày nay, đi một vòng quanh Bodhgayā, quý vị sẽ thấy chùa Thái cạnh chùa Nhật, chùa Bhutan cạnh chùa Việt Nam. Nói vui một chút: đó có lẽ là khu phố quốc tế duy nhất trên đời mà mọi tòa nhà đều quay về cùng một gốc cây.

Nhưng có một giới hạn phải nói thẳng. Phong trào này chủ yếu là phong trào của thánh tích, của học thuật, và của mạng lưới quốc tế. Nó đưa Phật giáo trở lại bản đồ Ấn Độ như một di sản. Nó chưa đưa Phật giáo trở lại đời sống Ấn Độ như một cộng đồng đông đảo người Ấn tự nhận mình là Phật tử.

Điều đó cần một thứ khác hẳn. Nó cần một lý do để hàng trăm nghìn người Ấn Độ, cùng một ngày, cùng một nơi, quyết định thay đổi căn tính tôn giáo của mình. Năm 1956, điều đó đã xảy ra, và người đứng ở trung tâm là một luật gia, một nhà soạn thảo hiến pháp, một học giả tên B. R. Ambedkar. Ông đã đọc lại Phật giáo theo cách nào, và vì sao cách đọc ấy tới nay vẫn được thảo luận? Đó là câu chuyện của tập sau.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.