Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta đi thẳng vào chữ bị hiểu lầm nhiều nhất trong lịch sử Phật học: śūnyatā, tánh không. Và câu hỏi của tập này rất thẳng: tánh không có phải là “không có gì cả” không? Câu trả lời cũng rất thẳng: không phải. Nhưng nói “không phải” thì dễ. Hiểu vì sao “không phải” mới là việc của cả tập hôm nay.

PHẦN 1 Một hiểu lầm có từ thời Nāgārjuna

Xin bắt đầu bằng một điều rất đáng chú ý về mặt lịch sử. Cách hiểu sai ấy không phải do người hiện đại nghĩ ra. Nó đã có ngay từ thời của chính Nāgārjuna. Trong tác phẩm của ông có hẳn những đoạn ông dừng lại để đối đáp với người phản bác, đại ý thế này: nếu mọi thứ đều không, thì làm gì còn khổ, còn con đường, còn nhân quả, còn Tăng, còn Phật?

Nghĩa là người ta đã sợ đúng cái điều mà hôm nay chúng ta vẫn sợ. Và câu trả lời của ông, nói theo tinh thần chứ không trích số kệ, là: chính vì các ông hiểu sai chữ “không”, nên các ông mới thấy nó phá hoại như vậy. Thậm chí ông còn nói, đại ý, rằng tánh không mà nắm sai thì giống như nắm con rắn sai chỗ, tự mình bị cắn.

PHẦN 2 Tự tính và ví dụ người cha

Vậy chữ ấy nghĩa là gì? Muốn hiểu, phải hiểu chữ đối tượng mà nó phủ định: svabhāva, tự tính. Trong khung tranh luận này, svabhāva có ba đặc điểm. Thứ nhất, nó là cái có tự thân, không vay mượn từ cái khác. Thứ hai, nó không cần điều kiện nào để có. Thứ ba, nó không thay đổi, vì nếu đổi thì nó đã phụ thuộc vào cái gì đó rồi. Và luận điểm của Nāgārjuna là: không có gì trên đời thoả mãn được ba điều kiện ấy.

Xin lấy một ví dụ rất đời. Quý vị hãy nghĩ tới chữ “người cha”. Một người là cha nhờ có con. Không có con thì không có cha. Vậy tư cách làm cha không nằm sẵn trong cơ thể người ấy như một viên sỏi giấu trong túi. Nó là một quan hệ.

Nhưng xin hỏi: nói vậy có nghĩa là không có ông cha nào cả không? Tất nhiên là không. Ông cha có thật, tình thương có thật, trách nhiệm có thật, tiền học phí cũng rất thật. Chỉ là cái “thật” ấy là thật theo kiểu quan hệ, chứ không phải thật theo kiểu độc lập. Đó chính là tánh không. Không có tự tính, nhưng không phải là không có.

PHẦN 3 Tánh không và duyên khởi

Bây giờ tới chỗ then chốt nhất, và tôi nghĩ đây là đóng góp đẹp nhất của Nāgārjuna. Ông nối tánh không với pratītyasamutpāda, tức duyên khởi. Duyên khởi nghĩa là: cái này có thì cái kia có, cái này sinh thì cái kia sinh. Mọi sự đều nương vào điều kiện mà thành.

Và ông chỉ ra rằng hai chữ này thật ra nói cùng một điều nhìn từ hai phía. Nếu một vật sinh khởi nhờ điều kiện, thì chính vì thế nó không có tự tính. Nếu một vật thật sự có tự tính, thì nó không cần điều kiện, và như vậy nó không thể sinh khởi, không thể biến đổi, không thể liên hệ với cái gì cả.

Xin đảo ngược lại cho thấy sức nặng của lập luận. Nếu mọi thứ đều có tự tính cứng như đá, thì mới thật sự không có gì xảy ra được. Một hạt giống có tự tính hạt giống, bất biến, thì nó không thể thành cây. Một người có tự tính của sự mê lầm, bất biến, thì không thể tu, không thể chuyển hoá, không thể giác ngộ.

Cho nên, và đây là câu tôi mong quý vị mang về nhất: chính tánh không mới làm cho mọi chuyện trở nên khả thi. Tánh không không phá nhân quả. Tánh không là điều kiện để nhân quả vận hành được. Nói vui, người sợ tánh không thường sợ vì tưởng nó rút thảm dưới chân mình. Thực ra nó chỉ nói rằng tấm thảm ấy được dệt từ nhiều sợi, chứ không rơi từ trên trời xuống.

Chính tánh không mới làm cho mọi chuyện trở nên khả thi.

Ở đây xin nhắc lại một chỗ mà chúng ta đã hẹn từ tập 63. Chữ svabhāva trong luận thư Abhidharma và chữ svabhāva mà Nāgārjuna phê phán không nhất thiết luôn cùng một nội dung. Các luận sư Abhidharma dùng chữ ấy theo nghĩa khá kỹ thuật, để phân biệt yếu tố này với yếu tố kia. Nāgārjuna thì đẩy chữ ấy tới nghĩa mạnh nhất, nghĩa tồn tại độc lập tuyệt đối, rồi cho thấy nghĩa mạnh ấy không đứng vững. Một phần lớn cuộc tranh luận kéo dài hàng thế kỷ nằm đúng ở chỗ này: hai bên hiểu chữ ấy nặng nhẹ khác nhau. Biết được điều đó, ta đọc cả hai bên với thái độ công bằng hơn.

PHẦN 4 Hai cái hố và hý luận

Bây giờ xin nói tới hai cái hố mà truyền thống luôn cảnh báo. Hố thứ nhất gọi là śāśvatavāda, thường kiến: tin rằng có một cái gì đó tồn tại mãi mãi, không đổi, đứng phía sau mọi thứ. Hố thứ hai gọi là ucchedavāda, đoạn kiến: tin rằng chẳng có gì cả, chết là hết, làm gì cũng không sao.

Trung đạo không phải là đứng lưng chừng giữa hai hố cho vui. Trung đạo là thấy rằng cả hai hố đều sinh ra từ cùng một giả định sai: giả định rằng muốn có thật thì phải có tự tính. Bỏ được giả định ấy, cả hai hố cùng biến mất.

Còn một chữ nữa rất hay: prapañca, thường dịch là hý luận. Đó là cái đà tăng sinh của khái niệm, khi tâm ta lấy một ý nhỏ rồi thổi nó thành cả một thế giới. Quý vị chắc đã trải qua rồi. Một người nhắn tin trả lời cụt lủn. Sau mười lăm phút, trong đầu ta đã có một bộ phim đầy đủ về việc người ấy ghét ta từ năm ngoái vì chuyện gì. Đó là prapañca.

Và Nāgārjuna nói, đại ý, rằng thấy được tánh không chính là chỗ prapañca lắng xuống. Không phải vì ta nghĩ ra một khái niệm hay hơn, mà vì cái đà dựng chuyện tự nó dừng lại.

Xin tách tầng phát ngôn cho rõ. Kinh sớm dạy duyên khởi và trung đạo tránh hai cực. Prajñāpāramitā nói bằng giọng phủ định và nghịch lý. Nāgārjuna biến điều đó thành lập luận chặt chẽ và trả lời các phản bác. Và các luận sư đời sau lại tranh luận với nhau về cách hiểu chính Nāgārjuna. Mỗi tầng một việc, đừng lẫn.

Một nhịp liên hệ thực hành ngắn. Lần tới khi quý vị thấy mình nói câu “tôi vốn là người như vậy”, hãy dừng lại nửa nhịp. Câu ấy là một tuyên bố về tự tính. Và tin tốt lành của tánh không là: câu ấy không đúng. Vì không có tự tính cố định, nên hôm nay quý vị vẫn còn có thể khác đi.

Vì không có tự tính cố định, nên hôm nay quý vị vẫn còn có thể khác đi.

Vậy thì từ lập luận ấy, học phái Madhyamaka đã xây dựng một nghệ thuật phá chấp tinh vi tới mức nào, và họ dùng công cụ gì để vừa nói tánh không vừa không đánh mất đời sống thường ngày?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.