Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta gặp một dòng kinh có giọng nói rất lạ. Lạ tới mức ai đọc lần đầu cũng phải dừng lại và tự hỏi: mình vừa đọc cái gì vậy? Dòng kinh ấy là Prajñāpāramitā.

Chữ này gồm hai phần. Prajñā, tiếng Pāli là paññā, là trí tuệ, là cái thấy đúng như thật. Pāramitā thì thường được hiểu là “đã sang bờ kia”, hay là “sự hoàn thiện”. Ghép lại, ta quen dịch là “trí tuệ đáo bỉ ngạn”, hay “trí tuệ vượt bờ”.

PHẦN 1 Một giọng nói nghịch lý

Vậy giọng nói lạ ấy lạ ở chỗ nào? Ở chỗ các bản kinh này liên tục nói theo lối phủ định và nghịch lý. Đại ý có những câu như: vị bồ tát hành trí tuệ vượt bờ mà không thấy có bồ tát nào, không thấy có trí tuệ nào để hành, cũng không thấy có chúng sinh nào để độ.

Người nghe lần đầu rất dễ giật mình. Có phải kinh đang phủ nhận tất cả không? Có phải đây là hư vô luận không? Xin thưa ngay, và đây là câu quan trọng nhất của tập hôm nay: không phải. Để hiểu vì sao, ta phải đặt dòng kinh này vào đúng bối cảnh của nó.

PHẦN 2 Cái bẫy của những viên gạch

Quý vị còn nhớ mấy tập vừa rồi chứ. Các nhà luận sư Abhidharma đã làm một việc rất công phu: tháo kinh nghiệm ra thành các dharma, tức các yếu tố, rồi định nghĩa từng yếu tố bằng svabhāva, tức tự tính, cái căn cước riêng của nó. Việc ấy có ích lớn. Nó giúp người tu nhìn rõ, không bị khối cảm xúc cuốn đi.

Nhưng mọi công cụ tốt đều có cái bẫy riêng. Cái bẫy ở đây là: tháo cái tôi ra thành các yếu tố, rồi lại bám vào chính các yếu tố ấy như những viên gạch thật, chắc, có căn cước riêng. Nói vui, giống như một người bỏ được thói bám vào ngôi nhà, nhưng rồi quay sang bám chặt vào từng viên gạch và thấy mình đã tiến bộ lắm rồi.

Prajñāpāramitā bước vào đúng chỗ đó. Dòng kinh này nói, đại ý: nếu vô ngã là đúng với con người, thì hãy áp dụng cho tới cùng, đừng dừng nửa đường. Không chỉ cái tôi không có tự tính. Các yếu tố cũng không có tự tính. Và chữ dùng cho điều ấy là śūnyatā, tánh không.

PHẦN 3 Tánh không và tờ giấy bạc

Bây giờ xin giải nghĩa chữ này cho thật cẩn thận, vì đây là chữ bị hiểu nhầm nhiều nhất trong lịch sử Phật học. Śūnyatā không nói rằng không có gì cả. Nó nói rằng không có gì tồn tại một cách độc lập, tự thân, không cần điều kiện.

Xin lấy một ví dụ rất tầm thường. Quý vị cầm một tờ giấy bạc trong tay. Tờ giấy ấy có giá trị không? Có, rất thật. Nó mua được gạo, trả được tiền điện. Nhưng giá trị ấy có nằm trong bản thân mảnh giấy không? Không. Nó nằm trong cả một mạng lưới: nhà nước, ngân hàng, niềm tin của người mua kẻ bán, thói quen xã hội. Nếu tách mảnh giấy ra khỏi mạng lưới ấy, nó chỉ còn là giấy.

Vậy tờ giấy bạc “không có giá trị tự thân”, nhưng nó tuyệt đối không phải “không có gì”. Śūnyatā vận hành theo kiểu đó, nhưng áp dụng cho tất cả mọi thứ. Cho nên xin nhớ công thức này: tánh không không phải là không có, mà là không có tự tính.

Tánh không không phải là không có, mà là không có tự tính.

Còn một điểm nữa để thấy đây không phải hư vô luận. Chính dòng kinh này lại là dòng kinh nói nhiều nhất về lòng bi, về đại nguyện, về việc độ vô lượng chúng sinh. Một người hư vô chủ nghĩa thì không ai bỏ vô lượng kiếp ra làm việc ấy. Người ta chỉ làm vậy khi thấy rằng chính vì mọi sự đều nương nhau mà có, nên việc mình làm thật sự chạm tới người khác. Tánh không và lòng bi, trong dòng kinh này, là hai mặt của một tờ giấy.

PHẦN 4 Văn hệ và các tầng phát ngôn

Bây giờ nói một chút về mặt văn bản, vì phần này rất thú vị. Văn hệ Prajñāpāramitā gồm rất nhiều bản, thường được gọi tên theo độ dài, tính bằng số dòng kệ. Có bản tám ngàn dòng, có bản hai mươi lăm ngàn, có bản một trăm ngàn. Và cũng có những bản rất ngắn, trong đó nổi tiếng nhất với người Việt là Kim Cang và Tâm kinh.

Nhiều nhà nghiên cứu xem bản tám ngàn dòng là gần với lớp sớm nhất, rồi từ đó có cả quá trình mở rộng ra và quá trình cô đọng lại. Riêng Tâm kinh có một hồ sơ tranh luận rất sôi nổi trong giới nghiên cứu hiện đại về lịch sử hình thành của nó. Ở đây tôi chỉ xin nêu rằng cuộc tranh luận ấy tồn tại và chưa khép lại, chứ không chốt hạ. Điều đáng nói là: bản kinh ngắn nhất, quen thuộc nhất, lại không phải bản cổ nhất. Đó là một bài học nhỏ về cách kinh điển sống trong đời thật: cái được tụng nhiều nhất chưa chắc là cái có trước nhất.

Xin tách tầng phát ngôn. Tầng một: kinh sớm dạy vô ngã, vô thường, duyên khởi. Tầng hai: Abhidharma hệ thống hoá thành lý thuyết về các pháp và tự tính. Tầng ba: Prajñāpāramitā đẩy vô ngã đi tới cùng và nói tới tánh không của mọi pháp. Tầng bốn: các luận sư đời sau, mà ta sẽ gặp trong hai tập tới, biến điều ấy thành một hệ thống lý luận chặt chẽ. Bốn tầng này nối nhau, nhưng không phải là một.

Và một lưu ý về giọng văn. Cái lối nói nghịch lý của Prajñāpāramitā không phải để làm khó người đọc. Nó là một thao tác tu tập bằng ngôn ngữ. Mỗi lần ta vừa dựng lên một khái niệm để bám vào, bản kinh lại rút nó ra khỏi tay ta. Giống như người thầy dạy bơi cứ rút cái phao ra xa một chút, không phải để ta chìm, mà để ta biết mình thật ra đang nổi được.

Một nhịp liên hệ thực hành ngắn. Quý vị thử một lần trong ngày, khi thấy mình đang rất chắc chắn về một điều gì đó, hãy hỏi: điều này đang đứng được nhờ những gì? Nếu bỏ bớt vài điều kiện đi, nó còn nguyên không? Câu hỏi ấy không làm ta mất phương hướng. Nó làm ta bớt cứng, và người bớt cứng thì thường dễ thương hơn với người khác.

Nó làm ta bớt cứng, và người bớt cứng thì thường dễ thương hơn với người khác.

Vậy thì ai là người đã lấy giọng nói nghịch lý ấy và biến nó thành một hệ thống lý luận sắc bén tới mức làm thay đổi toàn bộ triết học Phật giáo Ấn Độ, và chúng ta thật sự biết gì về con người lịch sử của ông?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.