Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay là tập thứ năm mươi, và chúng ta khép lại cụm bài về Aśoka bằng một hình ảnh mà tôi thấy đẹp nhất trong cả cụm. Một người phụ nữ bước xuống thuyền, tay nâng một cành cây.

PHẦN 1 Một vấn đề của Luật

Theo biên niên sử Sri Lanka, sau khi Mahinda đã thiết lập Chánh pháp trên đảo, nhà vua Devānaṃpiya Tissa gặp một vấn đề. Hoàng hậu và các phụ nữ trong cung muốn xuất gia. Nhưng Mahinda không thể truyền giới cho họ. Và đây không phải là chuyện phân biệt. Đây là chuyện Luật.

Theo Vinaya, lễ thọ cụ túc giới của một vị tỳ-khưu-ni phải được cử hành trước cả hai bộ Tăng. Thuật ngữ Pāli là ubhatosaṅghe upasampadā — thọ giới trước cả hai hội chúng. Nghĩa là phải có đủ chư ni, rồi mới tới chư tăng. Trên đảo lúc ấy chưa có một vị ni nào.

Cho nên muốn có bhikkhunīsaṅgha — Ni đoàn — thì phải mời ni chúng từ lục địa sang. Và người được mời sang, theo truyền thống, là Saṅghamittā, con gái của Aśoka, em gái của Mahinda.

Tôi muốn dừng lại ở chi tiết Luật này, vì nó nói lên một điều quan trọng. Truyền thống rất nghiêm túc với thủ tục. Người ta không thể “tự lập” một Ni đoàn bằng thiện chí. Phải có dòng truyền thọ giới thật, có người thật, có mặt thật.

PHẦN 2 Cành cây qua biển

Nhưng Saṅghamittā không đi tay không. Theo Mahāvaṃsa, bà mang theo một cành chiết từ cây Bodhi ở Bodh Gayā. Tức là cành chiết từ chính cội cây mà dưới đó Đức Phật đã thành đạo. Cành cây ấy được rước qua biển với nghi lễ long trọng, được đón tại bờ, rồi được trồng tại Anurādhapura.

Và cây ấy vẫn còn đó tới hôm nay. Người Sri Lanka gọi nó là Jaya Srī Mahā Bodhi. Nó được truyền thống xem là một trong những cây trồng có lịch sử được ghi chép liên tục lâu nhất trên thế giới.

Bây giờ xin hỏi câu hỏi trung tâm của tập này. Tại sao lại là một cái cây. Tại sao không phải một bộ kinh, một pho tượng, hay một bản văn được đóng dấu.

Câu trả lời nằm ở một thuật ngữ rất hay trong chú giải Pāli. Truyền thống phân loại các đối tượng tưởng niệm, gọi chung là cetiya, thành mấy loại. Có loại là xá-lợi thân. Có loại là vật tưởng niệm được dựng lên. Và có một loại gọi là paribhogacetiya — nghĩa là vật tưởng niệm do thọ dụng, tức là những vật mà chính Đức Phật đã từng dùng, từng chạm tới. Cây Bodhi thuộc loại này.

Nghĩa là cây Bodhi không phải là hình ảnh của Đức Phật. Nó là một vật đã từng ở đó. Và một cành chiết từ nó mang theo một sự liên tục vật lý thật sự, không đứt đoạn.

Xin quý vị nhớ lại một chi tiết mà ta đã nói ở các tập trước về nghệ thuật Phật giáo sớm. Trên các phù điêu ở Bhārhut và ở Sāñcī, người ta không tạc hình Đức Phật. Người ta khắc một cái ngai trống, một dấu chân, một bánh xe, và rất thường xuyên: một cái cây. Đó là bằng chứng vật chất độc lập, nằm ngay trên đất Ấn, cho thấy cây Bodhi đã là một đối tượng tôn kính bậc nhất từ rất sớm.

Cho nên việc mang một cành cây qua biển không phải là chuyện làm kỷ niệm. Đó là chuyển giao sự hiện diện. Người ta không mang theo một biểu tượng. Người ta mang theo một phần của nơi chốn thiêng liêng và cấy nó xuống một vùng đất mới. Từ hôm ấy trở đi, hòn đảo không còn phải nhìn về phía Ấn Độ nữa. Hòn đảo đã có trung tâm của riêng mình.

Người ta không mang theo một biểu tượng. Người ta mang theo một phần của nơi chốn thiêng liêng và cấy nó xuống một vùng đất mới.

PHẦN 3 Nơi tôn giáo gặp chính thể

Và đây chính là chỗ mà tôn giáo gặp chính thể. Xin quý vị để ý một điều trong tường thuật của Mahāvaṃsa. Việc rước cây không phải là việc riêng của chư Tăng. Đó là quốc lễ. Nhà vua đích thân ra đón. Các gia tộc quý tộc được giao nhiệm vụ tháp tùng và chăm sóc cây, và những nhiệm vụ ấy trở thành đặc quyền cha truyền con nối.

Nghĩa là quanh cái cây ấy, người ta tổ chức lại cả một trật tự xã hội. Nghi lễ là nơi mà tôn giáo và quyền lực gặp nhau một cách rất cụ thể. Và điều ấy không phải chỉ của ngày xưa. Ở Sri Lanka ngày nay, cây Bodhi Anurādhapura vẫn là nơi mà các nhà lãnh đạo tới lễ vào những thời điểm quan trọng của quốc gia. Một cái cây vẫn đang làm chính trị, một cách rất lặng lẽ.

PHẦN 4 Ni đoàn và những người xách nước

Bây giờ xin trở lại với Saṅghamittā, vì bà xứng đáng được nói thêm. Theo truyền thống, sau khi sang đảo, bà thiết lập Ni đoàn tại đó. Và Ni đoàn Sri Lanka về sau phát triển mạnh tới mức, nhiều thế kỷ sau, chính các vị ni từ hòn đảo này đã sang Trung Hoa và tham gia truyền dòng thọ giới ni ở đó. Nghĩa là dòng chảy đã đảo chiều. Hòn đảo từng nhận, rồi trở thành nơi trao.

Về mặt bằng chứng, ta có gì. Ta có những minh văn hang động sớm ở Sri Lanka, trong đó có những dòng cho thấy ni chúng hiện diện thật sự trong đời sống tôn giáo của đảo. Điều đó không xác nhận từng chi tiết của tường thuật Saṅghamittā. Nhưng nó xác nhận điều cốt lõi: Ni đoàn ở đó, sớm, và được xã hội nhìn nhận.

Và cuối cùng, xin nói một lời về hiện tại, một cách thận trọng. Dòng truyền thọ giới tỳ-khưu-ni trong truyền thống Theravāda đã bị gián đoạn qua nhiều thế kỷ, vì chiến tranh và biến động. Trong vài thập niên gần đây, việc phục hồi thọ giới ni đã trở thành một trong những cuộc tranh luận sôi nổi nhất của Phật giáo Theravāda đương đại.

Có vị cho rằng vì dòng truyền đã đứt nên không thể nối lại theo đúng Luật. Có vị cho rằng có thể nối lại thông qua các dòng truyền còn tồn tại ở Đông Á, vốn có gốc từ chính hòn đảo này. Giới nghiên cứu và chư Tăng vẫn chưa thống nhất, và đây không phải chỗ để tôi đưa ra phán xét.

Tôi chỉ xin nói một điều. Cành cây mà Saṅghamittā mang qua biển đã sống hơn hai nghìn năm, vì đời này qua đời khác vẫn có người tưới nước cho nó. Có lẽ mọi sự truyền thừa đều như vậy. Không phải vì nó bất tử. Mà vì luôn có ai đó chịu khó xách nước.

Có lẽ mọi sự truyền thừa đều như vậy. Không phải vì nó bất tử. Mà vì luôn có ai đó chịu khó xách nước.

Đến đây, chúng ta đã đi trọn cụm bài về Aśoka và về thời khắc Phật giáo bước ra khỏi cái nôi Magadha của mình. Nhưng sau khi đế quốc Maurya sụp đổ, ai sẽ tiếp tục bảo trợ Tăng đoàn, và Phật giáo sẽ sống thế nào khi không còn một vị hoàng đế hộ pháp?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.